اخبار را به سبک گلونی بخوانید ...

طب سنتی لری و گیاهان دارویی

پایگاه خبری گُلوَنی، سیدمحمد طاهریان در «لرستان‌پژوهی»* نوشت:

آویشن avišan، نام لری: ازبوه azbowa

گیاهی است معطر، خوشبو و شبیه نعناع. برای خوشبویی آن را در دوغ می­‌ریزند. مصرف جوشانده‌­اش درمان سوءهاضمه و تشنج و نیز تقویت کننده کبد است. برگ‌­های آن را بر آتش گرم و برای تسکین درد ضرب دیدگی استفاده می­‌کنند.

اسطوخودوس (معرب یونانی) Ostuxudos، نام لری: گلرو gol-ru

گیاهی بوته‌­ای با ساقه منشعب و برگ­‌های باریک است. گل­‌های آبی رنگ، میوه فندقی و عطری خوشایند دارد که همین سبب به کار گیری آن در صنعت بهداشتی- آرایشی بوده و از ترکیبات اصلی افشانه­‌های خوشبوکننده است. مصرف جوشانده آن، مقوی، ضد تشنج، درمانگر گلو درد (آنژین)، سیاه سرفه و دردهای عصبی است.

اوجا Uja، نام لری: وزم

درختی است جنگلی از تیره نارون با پوست سخت شکافدار با برگ­‌های بیضی نوک تیز که در کوهستان می‌­روید. جوشانده پوست و شاخ و برگ درخت دارویی موثر برای درمان دردهای مفصلی رماتیسم و اسهال است.

بابونه bãbūna، نام لری: بوینه (گل) bowĪna

گیاهی است یک ساله و از تیره کاسنی، ساقه‌­ها منشعب و خمیده به طول ۱۵ تا ۴۵ سانتی­متر، گل­‌ها سفید روشن و شاخ و برگ آن معطر است. از اسفند تا اردیبهشت گل می­‌دهد و برخی از گونه­‌های آن تا شهریور گل دارد. جوشانده­اش مسکن و تب‌بر است. در گذشته از روغن بابونه دردهای رماتیسمی و عصبی را دوا می­‌کردند.

بُن سرخ، نام لری سُرپا sor-pã، نام لکی: بُن سویر bon-soer

گیاهی است از تیره سوسن، علفی پیاز دار و گل آذین آن چتری است. استفاده از آن برای رفع سرماخوردگی مفید است. مردم لرستان بن سرخ را پخته می‌­خورند و نیز آن را خشک می­‌کنند و برای درمان سرماخوردگی به کار می‌­برند.

بنه bana، نام لُری: قُلن golen

از تیره سماق با برگ‌­های مرکب است. میوه­اش شبیه عدس و جدار آن گوشتی و ترش مزه است. در لرستان برای درمان سرفه‌­های شدید و صداگرفتگی شیره درخت بنه را دود کرده و به صورت بخور به سینه می­‌رسانند. شکسته بندان محلی، میوه آن را با زرده تخم مرغ در بستن جای شکستگی به کار می‌برند. از شیره این درخت نوعی سقز به نام بریژه breeze به دست می­آید.

بومادران، نام لری: برنج داس

گیاهی است پایا از تیره کاسنی و به بلندای ۲۰ تا ۴۵ سانتی متر. برگ‌­های قاعده، طوقی‌­وار و ساقه­‌ها ساده و گلدار و زمان گل دادن گیاه بین خرداد تا شهریور است. این گیاه تنظیم کننده خون و برای درمان آنفولوانزا، معده و سرماخوردگی دارویی موثر است. برنج داس را پس از آماده شدن مشک و پیش از درست کردن اولین دوغ، با مقداری آب ماست آمیخته و چند روزی در مشک نگاه داشته و این کار مشک را خوشبو می­‌کرد.

به، نام لری: بید beed

درختی است از تیره کاسنی که بلندی­اش به هشت متر می‌­رسد. برگ­‌ها بیضی، کرک دار و مایل به خاکستری است و میوه­اش کرک‌دار و به شکل گلابی و سیب است. چوب و برگ به برای بریدن تب و درمان سردرد مفید است. در گذشته برای رفع سردرد چوب به را در آب جوشانده می­‌نوشیدند و یا شاخه‌های جوان آن را به سر می­‌بستند.

پنجه غازی، نام لری: پاقزو pãgezū

از تیره چتریان با گل‌­های منظم، مصرف آن اشتهاآور، تصفیه کننده خون و ادرار افزاست. همچنین دارویی موثر برای بیماری­‌های کبد، کلیه و مثانه است. در لرستان و در فصل بهار مردم از پنجه غازی خوراکی محلی درست می­‌کنند.

پنیرک، نام لری: توله tūla

گیاهی است یکساله با ساقه‌­های منشعب به طول ۲۰ تا ۶۰ سانتی‌متر. برگ­‌ها منفرد و مدور و گل‌­ها سفید متمایل به صورتی است. هنگام گل دادن آن از بهمن تا فروردین است. پنیرک برای گلو درد و گوش درد مناسب است. از کوبیده برگ­‌های آن برای پیشگیری از ریزش مو استفاده می­‌کنند.

پونه، نام لری: پینه pĪna

از تیره نعناع و بسیار معطر است. برگ‌­ها متقابل و بدون گوشوارک و گل­‌هایش منظم است. پونه گیاهی چند ساله است که در جاهای مرطوب همچون کنار رودخانه­‌ها می‌­روید. پونه هضم کننده، مسکن اعصاب، ضد تشنج و درمان کننده اسهال است. جویدن آن سکسکه را قطع می­‌کند. در گذشته برای درمان و تسکین گوش درد، بخار جوشانده پونه را به گوش می‌­رساندند.

نام فارسی: (؟)، نام لری: پینومه penoma

گیاهی است علفی و یک ساله و از تیره چتریان. برگ‌­هایش دارای غلاف و فاقد گوشوارک است. در لرستان غالبا در ارتفاعات می‌­روید و مصرف خوراکی دارد. ساقه جوان گیاه برای درمان و دفع سنگ کلیه مصرف می­‌شود.

توت وحشی، نام لری: تی یره TĪ-yara

از تیره گلسرخ و فاقد کاسبرگ فرعی است. گل‌­ها منظم و گونه مهم آن تمشک خوراکی است. توت وحشی برای زدودن کک و مک صورت موثر است. مصرف میوه گیاه برای اختلالات مثانه و  درمان فشار خون مفید است.

جغجغه، نام لری: چَقچَقه

این گیاه دائمی و به صورت بوته­‌هایی به بلندی ۳۰ تا ۱۰۰ سانتی متر می­‌روید. خارهای زیادی دارد. برگ­‌ها عمودی و دوتایی است. گل­‌ها زرد و روی محور خوشه­‌ای مانند قرار دارند. فصل گل دادن آن از اردیبهشت تا مرداد و میوه­اش کپسولی شکل است. برگ کوبیده شده گیاه را با زرده تخم مرغ آمیخته و برای درمان بیماری­‌های جلدی به کار می­‌برند.

چویل، نام لری: چوییر Čoeer

چویل از تیره چتریان و برگ­‌هایش دارای غلاف و فاقد گوشوارک است. در لرستان این گیاه را برای جلوگیری از فاسد شدن غذا استفاده می­‌نمایند.

خارشکر (شکر تیغال)، نام لری: قَن شکروک

از تیره کاسنی­‌ها و لوله گلی‌هاست که از آن ماده­ای قندی به نام شکر تیغال ترشح می­‌شود و مصرف پزشکی دارد. این ماده بر اثر فعالیت حفره‌های بر روی سطح اتصال برگ و ساقه به وجود می­‌آید. خارشکر را برای رفع دل درد و پیچش روده استفاده می­‌کنند.

زیره، نام لری: ژیره

از تیره جعفری و میوه­ایش معطر است. برای پیشگیری از گاز معده مصرف مخلوطی از شکر و دانه زیره مفید است. از زیره برای تهیه جوجوش jujus  که غذایی مقوی است و از آرد، زیره، روغن حیوانی و رازیانه تهیه می‌­گردد استفاده می‌شود. این غذا را پس از تولد به مادر نوزاد می‌­دهند. در بیتی محلی آمده است:

ژیره کُفتم، ژیره بیختم، گرتِ ژیره وِم نِشس

شادُما دِ دَر دِراُما، سرتا پا گل وِم نِشِس

Žira Koftem, Žira bixtem garte Žira vem nešes

Šadoma de dar deroma sar tā pā gol vem nešes

سریش، نام لری: زرشک

گیاهی است علفی و از تیره سوسن و در محل­‌های آفتابگیر می­‌روید. در لرستان مصرف خوراکی و طبی دارد. این گیاه با درخت زرشک که میوه آن در طبخ برنج و… به کار برده می­‌شود متفاوت است. سریش (زرشک) ضد تب، ضد تهوع بوده و برای رفع گرفتگی قلب و کم‌اشتهایی و آنژین مفید است. در لرستان زرشک را با پیاز و عدس پخته و می‌­خورند.

شقایق، نام لری: گل کاسه اِشکِسَه gol-e kãsa eškes-a

این گیاه از تیره خشخاش و یک ساله است. برگ‌­ها ساده و متناوب و گل­‌ها تک‌تک در انتهای دمگل درازی قرار گرفته­‌اند. این گل در فصل بهار در گندمزارها و دشت و دمن لرستان به وفور یافت می­‌شود. به همین سبب از دیرباز لرستان را سرزمین شقایق­‌ها گفته‌­اند. جوشانده گلبرگ­‌های شقایق مسکن اعصاب، ضد سرفه عصبی، آسم و برونشیت است و ضماد آن برای درمان تورم چشم و آبسه دندان­‌ها مفید است.

شِنگ، نام لری: شِن Šeen

شنگ از تیره کاسنی، با برگ‌­های باریک و گل زرد و شیرابه سفید و چسبناک است. جزو سبزی­‌های صحرایی است و مصرف خوراکی دارد. در لرستان این گیاه را خام و با سرکه و آبلیمو می­‌خورند.

شیرین بیان، نام لری: ملیم malĪm

این گیاهی از شاخه برگیان است. برگ­‌ها مرکب و از ریشه‌­اش نوعی صمغ مخصوص به دست می­‌آید که در پزشکی و صنعت به کار می­‌رود. گل آذین آن مرکب از ۲۰ تا ۳۰ گل به رنگ آبی روشن است. پودر آن برای درمان خراشیدگی پوست مفید است. مخلوط عصاره شیرین بیان و عسل برای درمان زخم معده موثر است. در گذشته برای پیشگیری از موخوره سر را با جوشانده آن می‌­شستند. در شکسته‌بندی از مخلوط شیرین بیان و زرده تخم مرغ استفاده می­شود که آن را در لرستان (رپ) می­‌گویند.

علف چای (چای کوهی)، نام لری: کلنه kolena

علفی با ساقه چارگوش و برگ‌­های متقابل و گل­‌های نامنظم است. گل آذین آن خوشه­‌ای و در مناطق کوهستانی می‌­روید. در خرم‌آباد این گیاه را می­‌توان در سفید کوه یافت. مصرف جوشانده علف چای برای درمان سردرد، دل درد و رطوبت بسیار موثر است.

فرفیون، نام لری: شیرشیرک

گل تک جنس است با میوه خشک و کپسولی شکل، شیره این گیاه را برای از بین بردن زگیل بر روی آن می­‌مالند.

کرپ kerp، نام لری: کِرف kerf

این گیاه از تیره افرا است. برگ آن کوچک و فندقی‌­های آن در امتداد یکدیگر قرار دارد. برای درمان کوفتگی و ضرب دیدگی عضله، برگ گیاه را بر محل ضرب دیده می­‌بندند.

کنجد، نام لری: کنجی konjĪ

کنجد گیاهی یکساله با گل­های سفید یا قرمز است. میوه­اش کپسولی است که حدود دویست عدد دانه کنجد و با رنگ­های متفاوت سفید، سیاه، قهوه­ای در آن جا دارد. برای درمان سرفه­های شدید، در لرستان از مخلوط کنجد و شکر، خوراکی به نام (تله)،  tela تهیه می­‌کنند.

کنگر، نام لری: کنر kener

کنگر متعلق به گیاهان لوله گلی است و دارای ویتامین­‌هایی است که تقویت کننده کلیه و مثانه است و ضماد آب کنگر خارش بدن را برطرف می­‌کند. مردم لرستان از کنگر نوعی خورش و همچنین صحرانشینان با آن غذایی به نام کنگر شیر یا شیر کنگر درست می­‌کنند. دامداران برای برطرف کردن عطسه­‌های مکرر دام‌­ها، ساقه خشک شده کنگر را بر گردن دام‌­ها می­‌اندازند.

کیکم، نام لری: کیکم kekem

از تیره افرا و برگ­‌هایش کوچک و گرد و از سه لپ تشکیل شده است و دو بال میوه آن موازی است. در گذشته زنان از شیره این درخت با تخم‌مرغ، ماده سرشویی می­‌ساختند که موها را تمیز کرده و در تقویت پیازمو موثر بود. شیره درخت کیکم را در لری (ژوی) zoeI گویند. مردم بر این باورند که در مدت معین از سال، این درخت تصویر حیوانات و جانورانی را که از کنارش بگذرند در تنه خود می‌­گیرد و این بدان سبب است که بریده شده تنه کیکم دارای نقش‌های گوناگونی است.

گَوَن gavan، نام لری: گوون gowen

گیاهی است علفی و دارای گونه­‌های مختلف که از برخی آنها کتیرا به دست می­‌آید. یک گونه آن که به گون گزی معروف است حشره‌ه­ای روی آن زندگی می­کند که ترشحاتش در ساخت گز خوانسار و گز اصفهان استفاده می­‌شود. گون برگ­‌های مرکب دارد و شانه برگی است. نوشیدن آب بوته گون دوای سرفه و تنگی نفس است. و برای زدودن لکه‌­های صورت مخلوط ساقه گون و عسل مفید است. در گذشته عشایر کوچ رو برای روشن نگه داشتن سیاه چادر خود در شب از ریشه گون استفاده می‌­کردند.

محلب، mahlab، نام لری: ملهو  malho

از تیره گلسرخ با برگ‌­های متناوب و گوشوارک دار است. گل­‌ها منظم و تعداد پرچم‌­ها متعدد است. از محلب برای درمان زخم معده و روده و نیز ضدعفونی و خوشبو کردن غذا استفاده می­‌نمایند.

پایان پیام

*لرستان‌پژوهی به همت سیدفرید قاسمی در سال ۱۳۷۷ و در چهار شماره منتشر شد.

همچنین بخوانید: اِسپی‌کو خرم‌آباد در بهار می‌میرد

لینک کوتاه: https://golvani.ir/?p=16868

۱۵ نظرات
  1. مهدی مدهنی می گوید

    درود.بخش گیاه شناسی خیلی خوبه و آموزنده اگر عکس گیاهانی که درموردشون توضیح دادین کنار اسم گیاه باشه خیلی بهتره
    باتشکر

  2. مهدی می گوید

    معدل داروی کم (به زبان لریست) در زبان فارسی چیست؟
    کم داروییست که شکسته بند های قدیمی محلی روی ورم ناشی از در رفتگی یا شکستگی می گذارند و به سرعت و قویتر از هر دارویی ورم از بین می رود.
    اگر امکان دارد ایمیل فرماییث
    باتشکر

  3. Masoodab68 می گوید

    لطفامن هم به دنبال اسم اختصاری یااصلی نام گیاه داروی شکستگی استخوان (کم)هستم اگراسمی دیگردارد لطف کنین ایمل بزنیدبرامون باتشکرازراهنمایی شما .
    متشکرم ؛ مسعود

    1. دکترامیرعلی می گوید

      اسم دیگر کام هست که روناس میگن که درقدیم رنگرزی ها برای رنگ کردن استفاده میکردن وبرای شکستگی خون مردگی دررفتگی فرورفتگی ترک استفاده میشود

  4. آذر می گوید

    عالی بود

  5. حبیبی می گوید

    با سلام
    مطالب خیلی جالبی بود. البته گیاهان دارویی خیلی بیشتری در استان وجود دارد. در صورت امکان تصاویر گیاهان در کنار توضیحات آنها آورده شود. با تشکر

  6. امینی خواه می گوید

    سلام.
    لطفا عکس گیاهان رو درکنار توضیحات بگذارید.
    خیلی ممنون .
    عباس امینی خواه

  7. فروزان میراسماعیلی می گوید

    سلام ، و با تشکر از مطالب مفیدتون ، فکر می کنم نام فارسی گیاه پنومه کرفس کوهی باشد.

  8. ارتمیس می گوید

    نام گیاه هپولک به فارسی چی هست

  9. فرانک می گوید

    متاسفانه دنبال خواص کامل بنسر بودم که هیچ توضیحی در سایت شما نبود
    لطفا خواص این گیاه رو هم در سایت بگذارید

  10. فرید می گوید

    سلام وقت بخیر.من بختیاری هستم .عرض به خدمتتون جدا از هر خواصی که بنسر داره و توی سایت‌ها و مطالعه کتابها با اون برخورد میکنید دایی بنده کلیه اش سنگ سازه ولی بهترین دارویی که بهش کمک میکنه برای دفع سنگ، دم کرده همین گیاه بنسر چند مرتبه در طول روز

  11. شاكرمي می گوید

    سلام جناب اقای طاهری عزیز وهمه دوستان من زانوم بعد از عمل رباط صلیبی ومینیکس اب اورده واذیت می شوم و ورم کرده برخی می گویند زیشه گیاه کلکوم براش خوبه این کلکوم همان شومی شیطونه است یا این کیاه که با برگ کوجک وخار داره توی خرابه ها زیاده هست

  12. هادی می گوید

    باسلام
    نام لری کرفس کوهی .کلوس نام داره که در استان لرستان و چهارمحال بختیاری بیشتر رویش داره و در فصل زمستان تا اوایل بهار رشد میکنند

  13. شومهان می گوید

    نام فارسی گیاه دارویی له له که برای سرما خوردگی استفاده میکنن

  14. مرتضایی می گوید

    نام لری آن : پیکُل است. لطفاً نام فارسی آن را اعلام کنید.
    نوعی دیگر آن که خارهای بلند دارد . نام لری آن : شیر کش است. نام فارسی آن را بفرمایید
    با سپاس : مرتضایی

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.