خط میخی ایلامی و برادر خواندگی در ایلام باستان
به گزارش گلونی دکتر حسین بادامچی در گفتگوی زنده اینستاگرامی با کارگروه تاریخ انجمن ایرانشناسی، «درباره برادر خواندگی در متون حقوقی ایلام باستان» صحبت کرد.
آن‌طور که پژوهش‌های دکتر بادامچی در این حوزه نشان می‌دهد، اسناد و به طور کلی متون مکتوب به زبان ایلامی قدیم نادر هستند، اما از شوش در دوره «سوکل مخا» نزدیک به 550 سند حقوقی به زبان اکدی و در موضوعات مختلف به‌دست آمده است.
خط میخی ایلامی
نماشای گلونی را دنبال کنید
تاريخ خط در ايران به چند هزار سال قبل از ميلاد مسيح، يعنى زمان بالندگى تمدن عيلام (ايلام) در نواحى خوزستان و لرستان كنونى می‌رسد.
عيلام خاستگاه اوليه سلسله‌هاى شاهى در تاريخ فلات ايران بوده است كه همواره در كنار همسايگانى (مانند سومر و اكّد) با تمدن‌هاى پيشرفته قرار داشتند.
اين همسايگان در تماس بسيار نزديك و هميشگى با يكديگر بودند و مبادلاتى همه جانبه بين آنها برقرار بود (آميه، ص 1ـ3).
اندكى پس از ابداع خط در سومر در اواخر هزاره چهارم پيش از ميلاد، تمدن شوش (پايتخت عيلام) نيز خط تصويرنگار خاص خود را، احتمالا بر پايه خط تصويرى سومرى، ابداع كرد.
خط میخی ایلامی
اين خط را اكنون عيلامى آغازين مى‌نامند. الواح برجاى مانده به خط عيلامى آغازين را علاوه بر شوش، در تپه سِيَلك كاشان، تپه يحيى كرمان، تلّ مَليان فارس، شهر سوخته سيستان و تپه ازبكى قزوين نيز يافته‌اند.
اين الواح كه به فاصله سال‌هاى 3100 تا 2900 پيش از ميلاد تعلق دارند (استولپر، ص 65)، درواقع اسناد مالى براى ثبت موجودى، ثبت معاملات يا رسيد كالاها بوده‌اند.
تاكنون حدود 1600 قطعه متن و بيش از ده‌هزار سطر به عيلامى آغازين يافت شده است (اِنگلاند، ص 103).
تعداد علايم به كار رفته در اين متون، صرف نظر از اعداد، حدود پنج هزار است كه احتمالا با گوناگوني‌هاى نگارشى، حدود هزار نشانه يا كمتر را مى‌نمايانند (استولپر، همانجا).
الواح عيلامى آغازين از راست به چپ خوانده مى‌شوند.
در اين الواح، نخست تصوير كالا و سپس تعداد آن با نشانه‌هاى مخصوص اعداد نمايانده گرديده‌اند (رجوع کنید به همانجا؛ انگلاند، ص 107). برخى از كالاهاى مبادله شده را به آسانى مىتوان از تصويرشان تشخيص داد.
شايان ذكر است كه در 1385ش/ 2006، در كُنارصندلِ جيرفت لوح‌هاى شبيه به الواح عيلامى آغازين يافت شد كه كتيبه‌اى در پنج سطر دارد. بررسی‌ها درباره اين كتيبه و خط آن هنوز ادامه دارد (رجوع کنید به بازلّو، 2006).
عيلاميان در اواخر هزاره سوم پيش از ميلاد، احتمالا از خط عيلامى آغازين، خطى هجايى با چند نشانه واژه‌نگار به وجود آوردند كه به «عيلامى خطى» معروف است.
تاكنون 22 اثر به اين خط يافت شده است؛ نوزده كتيبه از شوش، يك جام سيمين از مرودشت فارس، بخشى از يك ظرف سفالين از گورستانى در شهداد كرمان، و كتيبه‌اى بر مُهرى مرمرين. همه اين كتيبه‌ها به دوره فرمانروايى آخرين پادشاه سلسله اَوَن، پوزور ـ اينشوشينك يا كوتيك ـ اينشوشينك (پادشاهى: ح 2100قم) تعلق دارد (رجوع کنید به د. ايرانيكا، ذيل “Elam.IV”).
يكى از آنها كه در شوش يافت شده و اكنون در موزه لوور پاريس است، متن معادلى به اكّدى باستان دارد كه شايد ترجمه نزديكى نباشد، اما نام پوزور ـ اينشوشينك در آن آمده است (استولپر، همانجا).
والتر هينتس در 1341ش/1962 ارزش هجايى چند نشانه عيلامى خطى را حدس زد (رجوع کنید به ص 1ـ21).
در كتيبه‌هاى بازمانده به اين خط، 103 نشانه شناسايى شده كه از آن ميان، چهل نشانه فقط يك بار به كار رفته‌اند (رجوع کنید به همانجا). رمزگشايى عيلامى خطى همچنان ادامه دارد.
عيلامى خطى با مرگ پوزور ـ اينشوشينك از رواج افتاد و پس از آن، براى نوشتن عيلامى فقط از خط ميخى استفاده مى‌شد. خط ميخى عيلامى و خط ميخى اكدى از خط ميخى سومرى منشعب شدند (رجوع کنید به بخش 1).
شايان ذكر است كه حتى پيش از زمان پوزور ـ اينشوشينك، در برخى كتيبه‌ها از خط ميخى اكدى براى نوشتن زبان عيلامى استفاده شده است، مثلا عهدنامه معروف نَرَم ـ سين (پادشاه اكد) با هيت (پادشاه اَوَن) از حدود سال 2250 پيش از ميلاد، كه بر دو روى لوح‌هاى گلى در شش ستون نوشته شده و احتمالا ترجمه اكدى هم داشته است.
اين عهدنامه در پرستشگاه اينشوشينك (خداى شوش) يافت شده است و اكنون در موزه لوور پاريس نگهدارى مى‌شود (رجوع کنید به كونيگ، كتيبه ش 2).
عيلاميان خط ميخى سومرى ـ اكدى را قرن‌ها با اندكى تغيير، براى نوشتن زبان خويش به كار گرفتند.
ذكر اين نكته لازم است كه بر پايه شواهد موجود، مىتوان چهار مرحله براى تحول زبان عيلامى در نظر گرفت: عيلامى باستان از حدود 2600 تا 1500 پيش از ميلاد، عيلامى ميانه از حدود 1500 تا 1000 پيش از ميلاد، عيلامى نو از حدود 1000 تا 550 پيش از ميلاد، و عيلامى هخامنشى از 550 تا 330 پيش از ميلاد (استولپر، ص 61ـ63). آثارى به خط ميخى از همه اين مراحل چهارگانه به دست آمده است.
پایان پیام
با درود فراوان.برنامه بسیار خوب و پر بار شما را دیدم و بسیار استفاده کردم.نمیدانم آیا درباره زبان و خط کتیبه بیستون هم برنامه ،از قبل یا بعد این اجرا ،دارید یا نه.اما من مدتی است که روی متن ایلامی کتیبه بیستون و همچنین متن پارسی و بابلی آن تحقیق شخصی میکنم.متاسفانه ،این متن تنها شرح چند جنگ نیست.یک متن پر از مفاهیم مذهبی،قانونی و تاریخی است که از همان ترجمه واژه نخست آن تا آخرین واژه،حدود هشتاد درصد ،اساتید خارجی ،جانب خیانت را به آن اعمال کرده‌اند.اگر عمری باقی ماند و مددهای الاهی، ادامه یابد،ترجمه ای قابل قبول از آن ارائه خواهم داد.افسوس که دیگر از زمان شاگردی و ادامه تحصیل من گذشته و با کمک از چند کتاب مرجع کم،باید واژه به واژه و با مقابله هر سه متن ،که بسیار هم افتادگی در متن بابلی و ایلامی وجود دارد،ترجمه را پیش ببرم.ای کاش یک برنامه هم درباره متن ایلامی و فارسی کتیبه بیستون داشته باشید .یک واژه هم یک واژه است.ممنون.
الفبای ایلامی میخی
و الفبای نیا ایلامی معتبر رو با ترجمه باید کجا پیدا کنیم
سلام
یه منیع خط ایلامی با ترجمه میخام
میخام خط میخی ایلامی را یاد بگیرم
اگه راهنمایی کنید ممنون میشم