بازشناسی تکنیک فرم دهی در کتیبه های کاشی زرین فام در کاشان قرون ۷ و ۸ هجری
به گزارش گلونی در میان پژوهش‌های زرین فام، تعداد بسیاری به روش ساخت لعاب، خاستگاه‌های تولید، مفاهیم نقوش، فرم‌شناسی پرداخته و کمتر به جنبه تولید جسم این کاشی‌ها اهتمام شده است.
بدنه سنگی تحولی شگرف در سفالگری تمدن اسلامی به حساب می‌آید. این نوع با استناد بر یافته‌های باستان‌شناسی در قرن پنجم در ایران ساخته شده و قابلیت‌های فراوانی را در اختیار هنرمندان سفالگر قرار داده است تا جایی که قطعات بزرگ و قطور محراب‌ها و ظروف ظریف را با آن ساخته‌اند.
تنوع ساخت فرم با چرخ‌کاری و قالب‌گیری، گستردگی کاشی‌های ستاره‌ای، کوکبی و صلیبی و نیز کتیبه‌های برجسته، مصداق این ادعاست.
استفاده نکردن از آن و نبود اطلاعات عملی کافی برای بازشناسی قابلیت‌های عملی این ماده، تصوراتی نادرستی را در پی داشته است.
شاید مقایسه گل رس با این آمیزه، این اشتباهات را به وجود آورده؛ در گل‌های رسی به‌علت چسبندگی و آب میان‌مولکولی و ریز بودن دانه‌ها فرم‌پذیری بسیار بالاست و روش‌هایی متفاوت برای ایجاد نقوش و ایجاد حجم اختیار می‌شود.
می‌توان گفت جز ایجاد ترک‌خوردگی که در فرایند خشک شدن به وجود می‌آید، محدودیت دیگری برای سازندگان آثار به وجود نمی‌آید و نیز کشف تعدادی قالب هم برای ساخت ظروف و هم برای ایجاد نقوش و مخصوصاً طراز تکرارشونده فوقانی در کاشی‌های دارای کتیبه برجسته که قطعاً به‌صورت قالبی انجام پذیرفته، این پنداشت را به‌همراه داشته که کتیبه کاشی‌های دوران میانه، قالبی بوده است.
تکنیک فرم دهی در کتیبه های کاشی زرین فام در کاشان
هدف از این مقاله بازشناسی شیوه اجرای کتیبه‌نویسی و بررسی فنی و تحلیل ایرادات نظریه قالبی تزیینات کاشی‌های کتیبه‌دار زرین‌فام سده‌های 7 و 8 هجری است.
لذا سعی شده است با طرح تلفیق دو روش قالبی و ایجاد نقش به روش مستقیم ـ با نمایش قطعات کاشی ساخته‌شده در کارگاه به‌شکل عملی ـ فرضیه جایگزین مورد آزمون قرار گیرد.
بدین ترتیب این پژوهش به‌دنبال پاسخ بدین پرسش‌هاست: شیوه اجرایی کتیبه‌نویسی در محراب‌های زرین‌فام سده‌های 7 و 8 هجری در عرایس الجواهر چگونه بیان شده و قابل تبیین است؟ و با توجه به مراحل آزمایشگاهی چگونه قابل اجراست؟
درحالی‌که طبق نظریه کنونی، هریک از کاشی‌های کتیبه‌دار نیازمند یک قالب جداگانه است و در صورت قالبی‌نبودن، اشکال تکرارشونده چگونه اجرا می‌گردیده است.
نتیجه این تحقیق را می‌توان این‌گونه بیان داشت که کاشی‌های با کتیبه برجسته به‌صورت مستقیم و در بسیاری موارد به‌صورت بداهه با استفاده از مهارت هنرمند و نوع مخصوصی از خمیرسنگ بر روی کاشی که در قالب شکل گرفته و قسمت‌های تکرارشونده را بر خود داشته و بستری خالی جهت ایجاد حروف و تزیینات داشته، ایجاد می‌گردیده است.
روش تحقیق در بخش نظری به‌صورت توصیفی‌تحلیلی و در بخش آزمایشگاهی و کارگاهی به‌صورت تجربی و جمع‌آوری داده‌ها به‌صورت کتابخانه‌ای و اسنادی است.
برای دانلود این مقاله و مطالعه کامل کلیک کنید
نویسندگان مقاله: روزبه نمازی و علیرضا شیخی
با معماری ایرانی و ویژگی آن بیشتر آشنا شوید
پایان پیام