تغییرات آب و هوا و لزوم مدیریت اضطراری برای جوامع بومی و محلی
به گزارش گلونی مصیب شیرانی نوشت: با توجه به تغییرات آب و هوا، مدیریت اضطراری برای جوامع محلی ضروری است.
تأثیر تغییرات آب و هوایی در سراسر کشور احساس شده است. زیرا گنبدهای گرمای بیسابقه و سیل بخشهای زیادی از جنوب کشور (سیل در هرمزگان، خوزستان و سیستان و بلوچستان) را تحت تاثیر قرار داده است.
پیشبینی میشود که دهههای آینده با افزایش دمای هوا و اقیانوسها، تغییر الگوهای بارندگی و افزایش سطح دریاها، رویدادهای آب و هوایی شدیدتری را به همراه خواهند داشت.
رویدادهای شدید آب و هوایی که باعث سیل و آتشسوزی (مانند آتش سوزیهای جنگلهای زاگرس) میشوند، باعث اختلال قابل توجه و طولانیمدت در زندگی و معیشت جوامع آسیبدیده میشوند.
سیل در نواحی جنوب کشور رویداد بسیار رایج است. در منطقه سیستان و بلوچستان در دهه اخیر هر سه سال یک رخ داد سیل ثبت شده است.
مردم به طور مداوم در معرض خطر سیل قرار دارند. جمعتی زباد از مردم در معرض تخلیه منظم به دلیل سیلابهای مکرر قرار داده است. سیل مکرر باعث کاهش بیشتر اقامت در سکونت گاههای غیر استاندارد و نا ایمن میشود. (مسکن نامناسب و شرایط زندگی شلوغ)
اثرات تخلیه و جابجایی
تخلیه به دلیل سیل یا آتش سوزی جنگلها همه را تحت تاثیر قرار میدهد، اما همانطور که ما در مورد مردم محلی مینویسیم، تمرکز ما بر عواقبی است که آنها تجربه میکنند.
جابجایی موقت به جوامع دور تأثیرات بلندمدتی بر سلامت روحی و جسمی افراد آواره تخلیه شده دارد:
- تخلیه طولانی مدت، به ویژه برای افرادی که از جوامع روستایی، دورافتاده و بومیجابجا شده و به شهرها تخلیه میشوند، خطر ابتلا به اعتیاد را افزایش میدهد.
- به نظر میرسد مهاجرت طولانی مدت با افزایش شرایط سلامت جسمانی مزمن مانند آسم و دیابت و بیماریهای عفونی مزمن مانند سل و عفونتهای مقاربتی و خونی مرتبط باشد.
- به نظر میرسد تخلیه طولانی مدت تأثیر نامطلوبی بر پویایی خانواده داشته باشد، با افزایش قابل توجه در فروپاشی روابط و خانوادگی داشته باشد.
- پیامدهای گستردهتر تخلیه، به دلیل نابرابری و نابرابریهای ساختاری، و جابهجایی فرهنگی مرتبط با جابجایی جغرافیایی، بر مردم و جوامع بومی وارد میشود.
بهعلاوه، برای بازماندگان از تحصل به دلیل تخلیه روستاهها میتواند حذف اجباری کودکان از چرخه آموزش و سواد آموزی را در پی داشته باشد.
تأثیر بر غذاهای سنتی و پروتکلهای فرهنگی
تغییرات اقلیمی، شیوه زندگی، تاب آوری، انسجام فرهنگی و فرصتهای انتقال دانش بومیو مهارتهای مدیریت زمین و کشاورزی، به ویژه در میان جوانان را تهدید میکند.
بسیاری از جوامع محلی و بومیدورافتاده بر قلمروهای سنتی خود به منابع غذایی بومیو محلی اصلی خود تکیه میکنند، همانطور که برای هزاران سال در محیط طبیعی خود زیستهاند.
تغییرات اقلیمی دسترسی به گیاهان برای برداشت و چرا را کاهش میدهد زیرا حیوانات مجبور به جستجوی بیشتر برای رسیدن به علوفه در زیستگاه طبیعی خود هستند.
این تغییرات به این معنی است که مردم بومیباید شیوههای شکار، ماهیگیری و جمعآوری مواد غذایی خود را با شرایط جدید تطبیق دهند و برای چرا و برداشت گیاهان به مناطق دورتر بروند. مراسم و سنتهای فرهنگی، با مهاجرت به شدت تحت تأثیر قرار میگیرند.
دانش بومی و سازگاری
احترام فزاینده ای برای دانش سنتی بومیو علاقه به کار با بزرگان بومی و حافظان دانش برای کاهش تأثیر تغییرات آب و هوا و سازگاری با وضعیت عادی جدید یک ضرورت است، جهان بینی بومی که همه چیز در زندگی به هم مرتبط است میتواند راه را برای رویکردی بهتر برای کار با تغییرات اقلیمیو اجتناب از برخی از نتایج شدیدتر آن هموار کند.
یکی از نمونههایی از اینکه چگونه این چشم انداز به بهبود رابطه با محیط طبیعی کمک میکند، سازمانی به رهبری مردم بومیبه نام اقدام آب و هوای بومی است که از جوامع بومیبرای ارایه راه حلهای تغییر آب و هوای پشتیبانی میکند و این جوامع را به هم متصل میکند. تا تجربیات خود را برای مقابله با تغییرات اقلیمی به اشتراک بگذارند.
بومیان کانادا دارای دانش ویژه و شیوههای سنتی پیشگیری از آتش سوزی هستند که برای محافظت از زمین و حیات وحش محلی از آن استفاده میکنند. این اطلاعات دانش با حمایتهای سازمانهای محلی در حال باز خوانی و انتقال به نسلهای جدید است.
مردم بومیو محلی با استفاده از سالها تجربه به درک کامل و جامع از میزان نزولات جوی به اضافه توزیع زمانی آنها رسیدهاند و با تکیه بر دانش بومیسازههایی بنا کردهاند که توانسته به خوبی سیل را مهار و از آن بهرهبرداری کنند.
به عنوان یک راه حل در دهههای اخیر، توجه دنیا به سمت روزآمد نمودن بعضی روشهای سنتی استحصال آب که علاوه بر ساده و ارزان قیمت بودن، قابل اطمینان نیز هستند، جلب شده است.
استحصال باران و مدیریت سیلاب از تنوع زیادی در این بخش از کشور برخوردار است از این رو در ایران سیلاب همیشه نعمت است اگر به دانش بومی و تجربیات پیشین کشور تمرکز کنیم میبینیم که در ایران تمدن کاریزی و تمدن سیلابی جان مایه شکل گیری مدنیت در بخش اعظمی از کشور هستند.
تمدن کاریزی و مدیریت سیلاب جان مایه آبادانیهای شهرها و مراکز تجاری چون سیراف، هرموز، کیش و هرمز نو در کرانه خلیج فارس بوده است.
سازههایهای مهندسی چون هوتک بندسار، دگار، خوشاب، در سیستان، بند و دربند (کشبند)، چاههای تغذیه ای (چاههای نزو)، چاه تلا، آبگیر یا بندآب در هرمزگان و سنگچال در بوشهر، همه سیستمهای پیشرفته ومهندسی درکنترل سیلاب و باران و تبدیل تهدید به فرصت زندگی بودهاند.
امروز نیز باید نسبت به احیای باز زنده سازی و بروز کردن این سیستمها همت نمود. بقای فرهنگ و جامعه محلی در جنوب کشور تنها با حفظ میراث و هویت فرهنگی و تاریخی و نگهداشت دانش مهندسی بی مانند و احیای آنها پاسداشته میشود.
این روزها این سازها گاهی مورد بیمهری قرار گرفته است و انتقال این دانش به نسل جوان با مشکل روبرو است و لازم است چارهای اندیشیده شود.
در منطقه اوز جنوب فارس مردمان این خطه همچنان به مدیریت سیلاب و کنترل روان آبها و هدایت آنها به آب انبارها (برکه درزبان محلی) میپردازند احداث آب انبارهای جدید با مصالح نوین شاهد بر این مدعاست. آنها بر حفظ سنتها و دانش بومی و انتقال ان به نسل جوان متعهد هستند و یک الگوی موفق مدیریت مردمی در بحرانهای آب و هوایی هستند.
مشارکتهای پایداری
فوریت بحران جهانی آب و هوا منجر به مشارکت بیشتر با هدف پایداری شده است. نمونهای از آن، همکاری جهانی برای احیای دانش بومی در این سالها در کشورهای مختلف از جمله کانادا، استرالیا و… است.
در مقیاسی بسیار بزرگتر، مرکز جهانی انرژی پاک بومی، برنامه انرژی پاک را در سراسر جهان از طریق رهبری بومی ترویج میکند.
این سازمان به ظرفیت سازی در انرژیهای تجدیدپذیر در کانادا با همکاری شرکای بومی برای دستیابی به دانش و انرژی پاک تلاش میکند.
به نوبه خود، حرکتی برای تکرار این تلاشها در سایر نقاط جهان وجود دارد. ساخت سیستمهای نوین بیوگاز درهند پاکستان با استفاده از زایدات خانگی، استفاده از انرژی باید و توربینهای آبی کوچک مقیاس خانگی که با کمترین جریان آب امکان تولید انرژی را فراهم میکند.
یا ایجاد نیروگاههای خورشیدی خانگی در جنوب کرمان که منجر به اشتغال زایی بویژه برای زنان خانه دار و سرپرست خانوار شده نمونههای از این اقدامات است.
توضیحات تصویر: روستاهای گلزار، نگار و یا دهزیار ازجمله مناطقی است که بر بلندای بام خود صفحات شیشهای بزرگی را بناکردهاند تا علاوه بر مشارکت در تولید برق و کمک به این صنعت از این انرژی نانی برای خانواده فراهم کنند. تاکنون ۷۰۰ خانوار در شهرهای راور، زرند، کوهبنان، ارزوئیه، بردسیر، جیرفت، اسماعیلی، هلیل، عنبرآباد، جبالبارز جنوبی و کهنوج نیروگاه خورشیدی ایجاد کردهاند
آمادگی اضطراری جامعه محلی بومی
یکی از مؤلفههای اساسی برخورد مؤثر با غیرقابل پیشبینی آب و هوا، آمادگی اضطراری است، اما بسیاری از جوامع بومی ظرفیت محدودی برای برنامهریزی مناسب برای شرایط اضطراری با هر بزرگی دارند.
در پاسخ به این وضعیت، باید یک بخش خط مشی خدمات اضطراری است که از توسعه سیاست و بودجه، برنامهها و خدمات مرتبط برای کمک به جوامعی که فاقد زیرساختهای مورد نیاز هستند یا چالش اضافی دور بودن را دارند، در خود داشته باشدو و این جوامع را مورد حمایت قرار دهد.
در اغلب نقاط جهان این روزها دولتها معمولاً برنامههای آمادگی اضطراری نسبتاً قوی و کاربردی را تدوین و اجرا میکنند دارند، و در برخی موارد، این نیازهای جمعیتهای بومی محلی را پوشش میدهد. هرچند در کشور ما این مهم مغقول ماند و باید مورد توجه اکید قرار گیرد.
پایان پیام
تهیه و تدوین: مصیب شیرانی، پژوهشگر دانش بومی و محیط زیست