ایوان در معماری اشکانی
در دوران امپراتوری اشکانی بر اساس آنچه که شیوه ساخت یونانی و بینالنهرینی مینامیم، عناصری جدید و مستقل در معماری به وجود آمد که باید آن را هنر اشکانی بدانیم.
استفاده از ایوان به عنوان تالار مستطیلشکل و طاقدار با بک سر باز و رو به حیاط از ویژگیهای این معماری ایرانی اشکانی است.
برخی از ایرانشناسان بر این عقیدهاند که کوچنشین بودن اشکانیان و اجداد آنها باعث پذیرش این شکل از معماری میانشان بوده است. در اواخر قرن اول میلادی در سلوکیه دجله سبک معماری هلنیستی قبلی به ایوان طاقدار بلند تغییر کرد و به مهمترین سازه بدل شد. ایوان ستوندار رو به حیاط بهخصوص در هاترا و آشور در این مورد مثال زدنی است.
همچنین به نظر میرسد که این معماری اشکانی در ساختمانهای مسکونی شرق ایران یعنی در منطقهای که موطن اصلی و مادر اشکانیان بوده، ریشه و رواج داشته است. در منصورتپه در نزدیکی نسا چند ایوان پیدا شده است که به قرن دوم تا اول قبل از میلاد مربوط میشوند. این نوع از ساخت و ساز در کاخ اشکانی در آشور نیز یافت شده است. اما نهایتا میتوان آن را عنصر اصلی معماری ساختمانهای اشکانی در شهرهای غربی مانند هاترا و پالمیرا دانست.
ساخت بنا با ایوانهای بلند و پوششهای گنبدی کوتاه و بلند اما در زمان ساسانی به اوج خود رسید و باید دانست با اینکه طاق کسری به دست شاهان ساسانی ساخته شد اما به وضوح تحت تأثیر معماری اشکانی بود. ایوان اشکانی نه تنها اساس معماری و بناهای ساسانی شد، بلکه به نمونه و پیشگام معماری مساجد ایرانی در دورههای دیگر نیز بدل گشت. مساجد برجسته شیراز و اصفهان هنوز که هنوزه ساختاری را به ما نشان میدهند که ریشه در معماری اشکانی دارد.
نویسنده: کیمیا قنبری