روایت یک دیپلمات اتریشی از اعتماد تاریخی میان ایران و اتریش
کریستین برانداور، رایزن فرهنگی سفارت اتریش در ایران بیان کرد: «نشانههایی از اعتماد دوسویه ایران و اتریش در دو قرن گذشته وجود دارد.»
به گزارش خبرنگار گُلونی، نشست «بزرگداشت تاریخچه روابط فرهنگی و دیپلماتیک ایران و اتریش با نگاهی بر آثار ایرانشناسان اتریشی»، سهشنبه، 14 اسفندماه 1403، با باشندگی شماری از استادان، دیپلماتها و پژوهشگران برجسته ایرانی و اتریشی در تالار شیخ مرتضی انصاری دانشکده حقوق و علومسیاسی دانشگاه تهران برگزار شد.
این نشست که به کوشش اندیشکده دیپلماسی ملل و با همکاری سفارت اتریش در ایران و مرکز مطالعات ایرانشناسی و علومانسانی نیمروز، در دانشکده حقوق و علومسیاسی دانشگاه تهران برگزار شد، فرصتی بود برای بازخوانی و بررسی جوانب گوناگون روابط دیرینه دو دولت ایران و اتریش با هدف توسعه همکاریهای علمی و فرهنگی در سالهای آینده. این نشست بهدلیل ایراد شدن دو سخنرانی بسیار تاثیرگذار از سوی دکتر مجید تختروانچی (قائممقام و معاون سیاسی وزارت امورخارجه) و علیرضا خزایی (دانشجوی کارشناسیارشد تاریخ دانشگاه تهران) و سخنرانی افتتاحیه سیدمحمدعلی سیدحنایی (رییس هیات امنای اندیشکده دیپلماسی ملل) توسط رسانههای داخلی و بینالمللی پوشش گسترده یافت و بخشهایی از سخنان دکتر مجید تختروانچی توسط سفارتخانههای ایران در کشورهای اتریش و عمان مورد اشاره مستقیم قرار گرفت. آنچه در ادامه خواهد آمد، متن کامل سخنرانی خانم کریستین بِرانداوِر، رایزن فرهنگی سفارت اتریش در ایران، است:
«خانمها و آقایان محترم، معاون محترم وزیر امور خارجه، عالیجنابان،
مایلم پس از سخنان سفیر محترم، بهطور مختصر به روابط میان ایران و اتریش بپردازم؛ با اشارهای به چند چهره برجسته و برخی از تحولات تاریخی شناختهشده در این زمینه.
ریشههای پیوند اتریش با شرق را میتوان در تأسیس «آکادمی سلطنتی زبانهای شرقی» در سال ۱۷۵۴ توسط ملکه ماریا ترزیا جستوجو کرد. در آن دوران، مطالعات شرقشناسی و آموزش زبانهای ترکی، فارسی و عربی از جایگاه ویژهای برخوردار بودند. شرق، از جمله ایران و سرزمین عثمانی، یکی از شرکای مهم تجاری اتریش محسوب میشد. با آغاز روند صنعتیشدن، توجه تاجران اتریشی بیش از پیش به منطقه جلب شد؛ و در این میان، کنسول وقت سلطنتی اتریش در طرابزون نقش فعالی در تقویت روابط تجاری ایفا کرد.
اعتماد دربار ایران به اتریش نیز در آن دوره مشهود بود؛ چنانکه در میانه سده هجدهم، مصطفیعلی میرزاخان، پسر نادرشاه، از سوی ایران نزد ملکه ماریا ترزیا فرستاده شد. او بعدها با نام ژوزف فریهر فون زملین شناخته شد و در سال ۱۸۲۴ در اتریش درگذشت.
ایران، از دیرباز الهامبخش ماجراجویان اتریشی بوده است. برای نمونه، «ایدا پیفر» متولد ۱۷۹۷، در جریان سفرهای جهانی خود میان سالهای ۱۸۴۶ تا ۱۸۴۸ به سواحل ایران رسید و شهرهایی چون بندرعباس، قشم و بوشهر را مورد بازدید قرار داد. سفرنامههای او، که بعدها به منابع علمی نیز تبدیل شدند، شامل توصیفاتی از شهرهای تبریز و ارومیه نیز هست.
در همین دوره، گیاهشناس اتریشی «تئودور کوتسکی» برای انجام تحقیقات علمی به ایران سفر کرد. یادداشتهای او از صعود به قله دماوند از شهرت ویژهای برخوردارند. او در زمینههای گیاهشناسی و جانورشناسی پژوهشهایی انجام داد و برای ادامه تحقیقاتش مجوز رسمی از ناصرالدینشاه دریافت کرد. یکی از نمونههای پژوهشی او امروز در موزه تاریخ طبیعی وین نگهداری میشود.
سفر ناصرالدینشاه به وین در سال ۱۸۷۸ نقطه عطفی در همکاریهای نظامی میان دو کشور بود. در این سفر، «کارل والتر واگنر فون وترشتادت» که بعدها در سال ۱۸۸۶ به درجه «خان» مفتخر شد، در سرکوب شورشهای ارومیه نقشی کلیدی ایفا کرد.
میتوان بهطور کلی گفت که انتقال دانش و همکاری (بهویژه در حوزههای ادبیات، مهندسی عمران و پزشکی) از شاخصترین جنبههای روابط علمی میان ایران و اتریش بوده است.
«آگوست کریتس»، سرهنگ ارتش اتریش، در تهران در زمینه توپخانه تدریس میکرد و چند کتاب درسی نیز تألیف کرد. مهمترین میراث او تهیه نقشههایی از قله دماوند و همچنین نقشهبرداری از تهران و مناطق اطراف آن در سالهای ۱۸۵۷–۱۸۵۸ است که با همکاری شاگردانش انجام شد.
دکتر «یعقوب ادوارد پولاک» نیز در سال ۱۸۵۵ بهعنوان پزشک دربار ناصرالدینشاه به ایران آمد. او یکی از چهرههای برجسته اتریشی در ایران بهشمار میرود. همچنین، «ژوزف فریهر فون هامر پورگشتال» (از پایهگذاران شرقشناسی) و همکارش «ماگ. زیگلینده اشپانلِنگ»، مدیر وقت انجمن فرهنگی اتریش، از دیگر شخصیتهای مؤثر در این عرصه هستند.
پروژه ساخت راهآهن سراسری ایران، که از سال ۱۹۲۷ تا ۱۹۳۹ به اجرا درآمد، با مشارکت حدود ۳۰ مهندس و زمینشناس اتریشی همراه بود. این متخصصان، ضمن تهیه نقشههای زمینشناسی مدرن مسیر، در نقشهبرداری از دامنههای البرز و کوه دماوند نیز مشارکت داشتند. مهندسان اتریشی در طراحی تونلها و مسیرهای فنی پروژه نیز نقشی چشمگیر ایفا کردند.
در دهههای پس از جنگ جهانی دوم، حدود ۴۰ استاد، مدرس و پزشک اتریشی در ایران فعالیت داشتند. در آن دوران، زبان آلمانی در مدارس ایران تدریس میشد و سفرهای تابستانی دانشآموزان ایرانی به اتریش و شرکت در دورههای زبان در زالتسبورگ، امری متداول بود.
در سال ۱۹۵۶، جغرافیدان اتریشی «هانس بوبک» به ایران سفر کرد و بهعنوان استاد مهمان در دانشگاه تهران حضور یافت. او طی اقامتش در ایران، اطلاعات ارزشمندی درباره جنگلهای شمال، نواحی جنوبی دریای خزر، مناطق ساحلی و کویر لوت گردآوری کرد. آثار پژوهشی او در زمینه جغرافیای ایران شهرتی بینالمللی یافت.
یکی از نقاط برجسته روابط دوجانبه، افتتاح موزه شیشه ایران (آبگینه) در سال ۱۹۷۸ بود؛ بنایی که توسط معمار برجسته اتریشی، پروفسور هولاین، طراحی شد.
در پایان باید گفت پرداختن به همه جزئیات همکاریهای میان ایران و اتریش فراتر از این مجال است. از اینرو، مایلم به اختصار به فعالیتهای فرهنگی امروز اتریش در ایران در قالب «انجمن فرهنگی اتریش» اشارهای داشته باشم. اداره فرهنگی وقت برای خاور نزدیک در سال ۱۹۵۸ تحت مدیریت دکتر برنارد اشتلفرید بنیانگذاری شد. در ابتدا این اداره بهعنوان بخشی از وزارت آموزش و پرورش اتریش فعالیت میکرد، اما در سال ۱۹۶۹ به نهادی فرهنگی و مستقل اتریشی تبدیل شد. از طریق انجمن فرهنگی اتریش که همچنان فعال است، امکان ادامه سنت دیرینه روابط فرهنگی و علمی میان ایران و اتریش فراهم آمده است. اگرچه در انجمن فرهنگی اتریش بیشتر دورههای آموزش زبان برگزار میشود، این نهاد فرصت ارزشمندی را نیز برای علاقهمندان فراهم میکند تا در بزرگترین کتابخانه آلمانیزبان در ایران با ادبیات اتریشی آشنا شده و با فرهنگ اتریش تعامل و شناختی عمیقتر پیدا کنند.
این انجمن به شکل ویژهای از همکاریهای میان هنرمندان موسیقی ایرانی و اتریشی پشتیبانی میکند، از جمله از طریق «ارکستر سمفونیک ایرانی-اتریشی». سال گذشته، سالگرد دو آهنگساز بزرگ اتریشی، آنتون بروکنر و آرنولد شوئنبرگ، را با اجرای کنسرتهایی باشکوه در تالار وحدت و تالار حافظ گرامی داشتیم.
در سال جاری، دویستمین سالگرد تولد یوهان اشتراوس را جشن میگیریم؛ آهنگسازی که در جریان سفر ناصرالدین شاه به اتریش در سال ۱۸۷۳، قطعه معروف «مارش ایرانی» را ساخت. امید داریم این قطعه امسال در یکی از تالارهای بزرگ کنسرت تهران اجرا شود.
در آرشیو خانه، دربار و دولت اتریش، اسناد فراوانی موجود است که نشاندهنده روابط دیپلماتیک اولیه و بهویژه روابط دوستانه میان ایران و اتریش است. برای علاقهمندان، چند نسخه از کتاب «روابط ایران و اتریش» را همراه آوردهایم. این اثر به سه زبان آلمانی، فارسی و انگلیسی نوشته شده و اسناد مهمی از مناسبات دوجانبهی دو کشور را دربر دارد.
از توجه شما بسیار سپاسگزارم!»
پایان پیام
نوشته: فرشید ابراهیمی (خبرنگار گلونی)
توضیحات عکس: کریستین بِرانداوِر (رایزن فرهنگی سفارت اتریش در ایران) – عکاس: محیا رمضی
بیشتر بخوانید: زادروز زرتشت فرصتی برای تأمل در اندیشه جاودانه او