معنویت در جست و جوی دیده شدن؛ روایت معنویت نمایشی
دینداری و معنویت که زمانی تجربهای شخصی، پنهان و در خلوت انسانها بود، امروز در عصر توجه و شبکههای اجتماعی به صحنهای پرنور و پرزرق و برق تبدیل شدهاست. تصاویر نذریها، عبادتها و دعاهای اینستاگرامی نشان میدهد که ایمان و دینداری در عصر حاضر دیگر تنها در دلها و خلوت، جریان ندارند؛ بلکه برای دیده شدن تولید میشوند.
در گذشته، معنویت تجربهای شخصی و خاموش بود. این تجربهها بیشتر به دل و رابطه انسان با خدا تعلق داشت و برای هیچ ناظر و مخاطبی به جز معبود، ساخته نمیشد. اما امروزه، در عصر شبکههای اجتماعی، همین تجربههای شخصی تبدیل به محتوایی شدهاند که برای دیده شدن تولید و بازنشر میشوند. این مسئله را میتوان در چارچوب «چرخه جلب توجه» تحلیل کرد که در آن همه چیز، حتی معنویت، برای دیده شدن و جذب مخاطب نمایش داده میشوند.
این روند، دو وجه دارد. از یک طرف، نمایش معنویت در فضای مجازی و عمومی، میتواند اثر مثبت داشته باشد. زیرا به یادآوری مداوم معنویت و دینداری، ترویج سنتهای خیرخواهانه، ایجاد حس همبستگی و تشویق دیگران به کارهای خیر و انجام عبادت میپردازد. اما از سوی دیگر، معنویت در این فرآیند، در معرض سطحی شدن قرار میگیرد. دعا به استیکر و کپشن و استوری تبدیل میشود، نذر به ابزاری برای اعتبار اجتماعی بدل میشود و گاه اطلاعات نادرست یا تحریفشده از دین، برای جذب فالوئر پخش میشود. در این میان، کسانی هم هستند که بدون انجام عمل خیر واقعی، صرفاً با نمایش یا روایت آن، توجه کاربران را جلب میکنند و به نوعی به مقام استادی میرسند و «استاد توجه» در فضای مجازی میشوند.
دین و معنویت در اصل تجربهای درونی و شخصی هستند؛ اما در شبکههای اجتماعی میتوانند به ابزارهایی برای کسب سرمایه مادی و اجتماعی بدل شوند. پستهای دعا و عرفان میتوانند چهرهای معنوی برای فرد بسازند که بیشتر برای مخاطب معنا پیدا میکند تا برای خدا. در واقع، دینداریِ مجازی گاهی بیش از آنکه در نسبت انسان با خدا معنا پیدا کند، در نسبت فرد با مخاطبانش تعریف میشود.
وقتی معنویت وارد چرخه تولید محتوا میشود، تابع قواعد همان فضا میشود: کوتاه، جذاب، تصویری و قابل مصرف سریع. نتیجهاش چیزی جز سطحینگری و عدم تمرکز بر مسائل دینی، مذهبی و معنوی نیست. این محتواها ممکن است آرامش لحظهای به مخاطب بدهند، اما کمترین توانایی را ایجاد تجربه عمیق و ماندگار را دارند.
اما آیا کسی که معنویت خود را در شبکههای اجتماعی به نمایش میگذارد، به دنبال ترویج معنویت و ایمان است یا صرفاً دنبال دیده شدن، جلب توجه و کسب درآمد؟ آیا این نذر واقعاً برای خداست یا برای جذب فالوئر؟ مخاطب عموماً نمیتواند نیت واقعی را تشخیص دهد زیرا مرز بین ایمان و معنویت واقعی و نمایشی باریک است. در این فرآیند، اعتماد عمومی نیز آسیب میبیند. وقتی مردم نسبت به اصالت اعمال شک میکنند، معنویت حقیقی در خطر گم شدن قرار میگیرد.
در نهایت، آیا ایمانِ بهنمایش درآمده، همان ایمانِ زیسته افراد است؟ پاسخ به این پرسش شاید در نیتهای افراد نهفته باشد، اما آنچه مسلم است، معنویت دیگر تنها در دلها و در خلوت جریان ندارد؛ بلکه در صفحههای پرنور و پرزرق و برق، زیر نگاه هزاران کاربر، بازتعریف میشود.
پایان پیام
نویسنده: مریم زندیه
بیشتر بخوانید: