پروژه تکثیر یوز در اسارت هنوز شکست نخورده است
به گزارش گلونی، دکتر علی شمس، مدیر سایت تکثیر در اسارت «دلبر»، پارک ملی توران در گفتوگویی با گلونی از پروژه تکثیر یوز در ایران گفته است.
بخش دوم سخنان ایشان را در گفتوگو با ماریا بهمنپور بخوانید:
درحالحاضر ۲۲ قلاده یوز آزاد در حیاتوحش ایران مشاهده شده است و ۶ قلاده هم در سایت تکثیر در اسارت توران، تحت مراقبت است که جمعا ۲۸ قلاده هستند. خبر مشاهده و ثبت تصویر ۲ قلاده از این ۲۲ قلاده آزاد در طبیعت ایران دقیقا پریروز در آستانه روز ملی یوز ایرانی منتشر شد، از «نایبندان طبس، خراسان شمالی» درحالیکه طی ۱۰ سال گذشته یوزی در آن منطقه مشاهده نشده بود. این خبر بسیار مسرتبخش باعث افزایش امید شد برای بیشتر بودن جمعیت یوز در ایران نسبت به ۲۰ قلادهای که تا پیش از آن مشاهده و ثبت شده بود.
بنابراین امکان اینکه جمعیت واقعیشان در ایران بیش از این تعداد باشد وجود دارد باتوجه به اینکه اولا بخاطر کمبود جدی امکانات، سازمان حفاظت از محیطزیست ایران نتوانسته همه زیستگاههای بومی یوز ایران را رصد مداوم کند با دوربین و نیروی انسانی بهویژه که یوز آسیایی حیوانی خجالتی و گوشهگیر است و کار پایش آن سختتر از گونههای دیگر، دوم اینکه حجم قابلتوجهی از زیستگاه یوز در ایران جزو اراضی «سازمان حفاظت از محیطزیست» نیست چون این سازمان فقط ۱۱٪ از عرصه طبیعی کشور را زیرنظارت و مدیریت خود دارد و بقیه عرصه وسیع طبیعت ایران در دست نهادهای دولتی دیگر از جمله «سازمان منابع طبیعی» است که «سازمان حفاظت محیطزیست» آن را مورد پایش قرار نداده است به دلیل کمبود شدید نیروی انسانی و تجهیزات، پس احتمال وجود تعداد بیشتری یوز در ایران که تا کنون دیده و رصد نشدهاند وجود دارد و امیدها همچنان برای جلوگیری از انقراض این گونه تداوم دارد.
بااینکه هنوز هیچ توله یوز زادهشده از پروژه تکثیر در اسارت، به سن بلوغ نرسیده اما قطعا نمیتوان گفت که این پروژه با شکست روبهرو شده است چون با توجه به پیادهسازی چارچوب علمی و اصولی برای فرایند تکثیر یوز در اسارت، تازه یکسال است که طبق برنامهریزی دقیق بهپیش رفتهایم و تا قبل از آن شکلی از آزمون و خطا و صرفا دانش اولیه در کار دخیل بوده است حتی در ۴ سال قبل از آن. امسال نخستین سالی است که این سایت کاملا بهسازی شده و قرار است بهطور حرفهای و منطبق بر تجربه موفق کشورهای دیگر در اینباره، از آن استفاده شود. تلاشهایی که تا قبل از این بهسازی و الگوی جدید کار در سایت تکثیر یوز توران انجام شده بود هم با همه مشکلات و کمبودها اما موفق به انجام زادآوری سه توله از ایران و فیروز شده بود پس ما برای تحلیل نتایج فقط به نتیجه عدم بلوغ آن سه توله و مرگ آنها توجه نمیکنیم بلکه خود آن زادآوری هم ملاکی برای موفقیت بزرگ نخستین تجربه تکثیر یوز ایران در اسارت بوده است، یعنی اینجا فقط محصول نهایی مهم نیست بلکه پروسه هم مهم است.
ضمنا در ۷۰ سال گذشته همه سایتهای «تکثیر یوزپلنگ در اسارت» جهان هم نرخ موفقیت زادآوری ۱۵ درصدی را تجربه کردهاند یعنی تقریبا ۱۵ ماده از هر ۱۰۰ ماده یوز توانستهاند توله سالم به دنیا بیاورند پس سایت دلبر در توران هم قطعا باتوجه به شرایط و امکانات و پیچیدگیهایی که در ایران بر سر راه این پروژه بوده جزو سایتهای موفق در زادآوری (زایش توله زنده یوز) است جدای ازاینکه این تولهها به بلوغ نرسیدند و مرگ زودرس داشتند با این حال باید تلاش کنیم برای بهبود این وضعیت. علمی که امروز دنیا در اینباره به آن رسیده این است که سیستم «تکثیر در اسارت کامل» یعنی سیستم کنترلشده بسته را تبدیل به «تکثیر در شرایط نیمهطبیعی» کنیم یعنی همه تلاشهای ما چه تغییر ساختار و چه بهسازی سایت در این راستا است که شرایطی شبیه حالت طبیعی را برای تکثیر یوز مهیا کنیم و کمترین مداخله را در روند جفتگیری آنها داشته باشیم.
پروژه تکثیر یوز در اسارت
اولین ارزیابی کامل روی این پروژه برای تشخیص دقیق نقاط قوت و ضعف آن پارسال وقتی تصمیم به بهسازی سایت گرفتیم انجام شد و از دو منظر متفاوت به فعالیت تکثیر در اسارت توجه کردیم یکی از نظر «ساختاری و خود سایت تکثیر» در اسارت بود، دومی هم از منظر «چگونگی بهرهبرداری از سایت» بود. نتایج بررسی نشان داد که اتفاقا «مدیریت بهرهبرداری» بسیار مهمتر از خود «ساختار» است یعنی گاه با تغییرات جزیی میتوان عملکرد (performance) سایت را ارتقا جدی داد اما اگر «سیستم مدیریت یکپارچه» (IMS) وجود نداشته باشد در این کار موفقیت نخواهیم داشت. مهمترین تغییر ناشی از این سیستم مدیریت آن است که ارزیابیهای ما بهشکل روزانه، هفتگی، ماهانه و سالانه انجام میشود و برمبنای بازخورد (feedback) این ارزیابیها کار را دائما بهبود میدهیم.
پس تعریف سیستم ارزیابی جدید منجر به تفاوتهای جدی شده چون ارزیابی ما شامل تعمیرات و نگهداری، رفتار یوزها، تغذیه یوزها و تغییرات بدنی یوزها بوده است که همگی مورد بررسی و سنجش قرار میگیرند اما این موارد قبلا نبود، اگر هم بود، جایی ثبت نمیشد و رکوردی از آن موجود نیست اما الان بطور یکپارچه ثبت میشود و برمبنای دادههای ارزیابی کارمان را دائما بهبود میدهیم. ثبت دادهها روی فرمهای کاغذی است که به محیطبانها میدهیم و بعد کارشناسها اینها را وارد اکسل میکنند و بعد فرمهای اکسل را به نرمافزارهای مختلف آنالیزی میدهیم و برمبنای نتایج آن قدمهای بعدی را بر میداریم.
مساله دیگر این بود که در دورههای قبل به پروژه تکثیر در اسارت با تمرکز روی دیدگاه دامپزشکی (پزشکی حیاتوحش) نگاه میشد درحالیکه پروژه تکثیر در اسارت کاملا در حیطهی «رفتارشناسی حیوانات» است و به اکولوژی مربوط میشود پس تغییر جدی که اکنون در سیستم مدیریت دادهایم توجه به اکولوژی است چنانکه رفتار این یوزها را ۲۴ ساعته مانیتور، رصد و ثبت میکنیم، کاری که قبلا انجام نمیشد. در مرحله بعدی و چندماه آینده این را هم با «هوش مصنوعی» بهبود میدهیم. این تغییرات همه اتفاق افتاده است. در ارزیابی دقیقی که پارسال انجام دادیم حدودا ۱۰۰ مورد اصلاح ساختاری و ۱۵۰ مورد اصلاح مدیریتی به این سایت اضافه کردیم و اینهاست که امروز بر پروژه تاثیر گذاشته است هرچند که تاثیرش شاید در کوتاهمدت نباشد اما امسال به احتمال زیاد نتیجه میگیریم ولی در بلندمدت حتما به سمت بهبود این فرایند خواهیم رفت.
دامپزشک تیم درحال حاضر دکتر «پیتر کالدوِل» است که سوپروایزر دامپزشکی ما هستند و چندماه یکبار اینجا میآیند ولی بطور مستمر با معاینات ماهانهای که تیم معاینه مستقر در سایت تهیه میکنند هم در جریان وضعیت یوزها قرار میگیرند و مشاوره لازم را میدهند. دامپزشکهای سازمان محیطزیست هم از تهران بهشکل دورهای برای فعالیتهای مختلف به سایت میآیند ولی دامپزشک مقیم نداریم بلکه دامپزشک براساس نیازهای ما مراجعه میکند که همین امر هم منتج از تغییر رویکرد در این سایت از دیدگاه دامپزشکی به دیدگاه اکولوژی است.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: ایران امسال استراحت میکند و حاملگی در کار نیست