پیچیدگی رفتاری و فیزیکی یوزپلنگ آسیایی
به گزارش گلونی یوزها پیچیدگی رفتاری و فیزیکی زیادی دارند که آنها را جزو جذابترین گونههای حیاتوحش میکند. یکی از موارد جالب در فیزیک یوزها، خطوط مشکی بهشکل اَشک است که از انتهای گوشه داخلی چشمهایشان به سمت پایین تا کناره بینی و دهان امتداد دارد. شاید فکر کنید اینها صرفا زیبایی چهره یوزهاست ولی این خطوط کارکرد دقیقا محافظتی دارند چون رنگ مشکی جاذب نور خورشید است پس این خطوط بلند زیر چشم یوزپلنگها کمک میکند که تابش نور مستقیم خورشید تاثیر منفی کمتری روی چشمها و بینایی آنها بگذارد و در واقع مثل عینک آفتابی عمل میکند که برای دید بهتر یوزها در روز موثر است.
گفتوگو با مهندس پویان بهنود «کارشناس پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی و و مسئول دادههای سایت»:
جزییات بیشتری از رفتار و فیزیک این شکارچی باشکوه و زیبای باوقار
قدرت شنوایی:
گوشهای یوز کوچک و گِرد است، اما حساسیت شنوایی بالایی دارد. پژوهشها نشان دادهاند که یوز میتواند اصوات را در بازهی حدود 60 هرتز تا 65 کیلوهرتز دریافت کند (برای مقایسه: انسان حدود 20 هرتز تا 20 کیلوهرتز میشنود). این توانایی به او کمک میکند صدای حرکت علفخواران یا حتی جیکجیک پرندگان هشداردهنده را از فاصله دور تشخیص دهد به همین دلیل به حضور انسانها و آلودگی صوتی جوامع انسانی بسیار حساس است.
قدرت بینایی:
یوز بینایی بسیار قوی در نور روز دارد و شکار را بیشتر با بینایی انجام میدهد تا بویایی یا شنوایی. تخمین زده میشود که یوز تا فاصله حدود 5 کیلومتری قادر است طعمه در حال حرکت را در دشت باز ببیند (یعنی دید مسطح یا flat). «خطوط سیاه اشکمانند» در دو طرف صورت یوز (tear marks) به کاهش تابش خورشید و تمرکز بر اهداف دور کمک میکند، این خطوط سیاه، مشابه کارکرد خط ضدتابش در ورزشکاران است. «میدان دید» یوز نسبت به گربهسانان دیگر گستردهتر است و این ویژگی برای شکار در زیستگاههای باز (مانند توران) مزیت بسیار بزرگی است.
ائتلاف میان یوزهای نر:
ائتلاف یوزهای نر (male coalition) یکی از جالبترین رفتارهای اجتماعی در این گونه است که آن را از بسیاری گربهسانانِ دیگر متمایز میکند. «ائتلاف» زمانی شکل میگیرد که چند یوز نر بالغ (معمولاً برادران تنی یا نیمهخواهر و برادر) با هم گروه پایداری را تشکیل میدهند. در این گروه، نرها بهصورت مشترک قلمرو را نگهداری میکنند، شکار میکنند و از یکدیگر در برابر نرهای رقیب حمایت میکنند (برخلاف گونههای دیگر که نرها با هم رقابت جدی دارند).
رایجترین حالت ائتلاف نرها:
۲ یا ۳ نر (اغلب از یک بطن) که پایدارتر است
حالت نادر ائتلافی:
ائتلافهای بزرگتر (۴ نر یا بیشتر) پایداری کمتری دارد
البته یوزهای نرِ تنها (solitary males) هم در طبیعت وجود دارند، ولی موفقیت آنها در حفظ قلمرو و دسترسی به مادهها کمتر است.
مزایای این ائتلافسازی بین نرها:
افزایش موفقیت در قلمروسازی
نرهای ائتلافی راحتتر میتوانند قلمروی دائمی به دست آورند و از آن دفاع کنند.
دسترسی بیشتر به مادهها
مادهها معمولاً در قلمرو این گروهها دیده میشوند و احتمال جفتگیری برای اعضای ائتلافها بالاتر است.
حمایت متقابل
هنگام درگیری با نرهای رقیب یا تهدیدات دیگر رقبا (مثلاً شیرها یا کفتارها در آفریقا) همراهی گروهی یک مزیت است.
اگرچه اطلاعات رفتاری یوز آسیایی (Acinonyx jubatus venaticus) بهمراتب کمتر از یوز آفریقایی است اما مشاهدات میدانی در توران نشان میدهد که نرها ممکن است به صورت تنها یا با تشکیل «ائتلاف موقت» با هم دیده شوند. قابلتوجه است که «ائتلافهای پایدار» در ایران کمتر ثبت شدهاند، شاید دلیلش تراکم پایین جمعیت یوزها است؛ یعنی نرها کمتر فرصت پیدا میکنند با برادران یا خویشاوندان خود ائتلاف تشکیل دهند.
مشاهده رفتارهایی ویژه در توله یوزهای آسیایی فاقد مادر، سایت بازپروری توران (دلبر):
در جریان پایشهای رفتاری در سایت بازپروری، تکثیر و بازوحشیسازی یوز آسیایی در توران (منطقه دلبر)، رفتار خاصی در میان تولههایی که مادر خود را از دست دادهاند – از جمله آذر، توران و ابریشم – ثبت شده است. این تولهها در شرایط استرسزا نظیر توفانهای شن، گردوغبار یا رعدوبرق واکنشی جالب و در عین حال معنادار از خود نشان میدهند. آنها در چنین مواقعی با تولید اصواتی شبیه سوتزدن (chirping calls) یکدیگر را صدا میزنند و همزمان سعی میکنند با نزدیک شدن به دیوارههای مشترک جایگاههای انفرادیشان (سلولهای نگهداری)، ارتباط فضایی و حسی بیشتری با هم برقرار کنند. نتایج پایش رفتاری آنها نشان داد زمانی که این یوزها در مجاورت یکدیگر قرار میگیرند، میزان استرس آنها بهطور محسوسی کاهش مییابد و رفتارهایی آرامتر و طبیعیتر از خود نشان میدهند.
این مشاهدهی رفتاری حاکی از اهمیت امنیت روانی، کاهش استرس و امکان ارتباط اجتماعی در یوزهای جوان است. چنین نیازهایی تنها در محیطهایی شبیهسازیشده از طبیعت میتواند برآورده شود؛ محیطهایی که فاقد عوامل مزاحم انسانی باشند و همزمان امکان بروز رفتارهای طبیعی در آنها را فراهم کند.
بر اساس همین شواهد رفتاری، میتوان به وضوح نتیجه گرفت که شرایط «پارک پردیسان تهران» برای نگهداری یوزها بههیچ عنوان مناسب نبوده است. سه یوزپلنگ معروف پارک پردیسان یعنی «کوشکی- دلبر- ایران» در شرایطی نگهداری میشدند که دائماً در معرض عوامل استرسزای انسانی قرار داشتند یعنی:
حجم بالای رفتوآمد ورزشکاران و دوچرخهسواران در محوطه پارک
آلودگی صوتی شدید ناشی از دو بزرگراه پرترافیک همت و حکیم
حضور مداوم سگهای بدونصاحب در محدوده پارک پردیسان
همه این عوامل به طور مزمن و پیوسته تنشها و استرس یوزها را افزایش داده بود و مانع بروز رفتارهای طبیعی در آنها میشد. اما شرایط ذخیرهگاه زیستکُره توران کاملاً متفاوت از پارک پردیسان است. در سایت توران، یوزها از هرگونه استرس با منشأ انسانی دور بوده و محیطی طبیعی با حداقل مداخله انسانی را تجربه میکنند. ساخت جایگاههای بازپروری بر اساس استانداردهای بینالمللی «رفاه و باز-وحشیسازی» نیز امکان استتار، انتخاب پناهگاه و بروز رفتارهای طبیعی را برای یوزها فراهم کرده است.
رفتار مشاهدهشده در تولههای یوز آسیایی سایت توران نشان میدهد که امنیت محیطی و کاهش استرس نقشی کلیدی در رفاه، سلامت روان و موفقیت فرایند باز-وحشیسازی آنها دارد. بنابراین، انتقال یوزها از پارک پردیسان تهران (محیطی پرتنش و غیرطبیعی) به سایت توران/منطقه دلبر/ اقدامی کاملاً علمی، اصولی و مبتنی بر ملاحظات اکولوژیک و رفاه حیوانات بوده است.
این تجربه تأکیدی است بر اینکه حفاظت از گونههای در معرض انقراض تنها با تأمین شرایط زیستگاه طبیعی و کاهش فشارهای انسانی امکانپذیر خواهد بود. سایت بازپروری، تکثیر و باز-وحشیسازی یوز آسیایی در توران(منطقه دلبر) بر اساس استانداردهای بینالمللی طراحی و احداث شده است. در این مرکز، هر جایگاه بهگونهای ساخته شده که شرایط طبیعی زیستگاه یوز را شبیهسازی کند و امکان استتار، مخفی شدن و انتخاب پناهگاه را برای یوزها فراهم کند. این ویژگی نهتنها به کاهش استرس حیوان در شرایط اسارت کمک میکند، بلکه موجب بروز رفتارهای طبیعیتر و نزدیکتر به حیات وحش نیز میشود.
پایان پیام
گزارش: ماریا بهمنپور
بیشتر بخوانید: تاریخچه برپایی و بهسازی سایت تخصصی تکثیر یوزپلنگ در توران