زنگ زدگی اصفهان عنوان عریضه ظل السلطان به ناصرالدین شاه
به گزارش گلونی، در یکی از نامههای تاریخی دوره قاجار، مسعودمیرزا ظلالسلطان، حاکم وقت اصفهان، گزارشی نگرانکننده از وضعیت محصولات کشاورزی این منطقه به ناصرالدینشاه ارائه میدهد. این عریضه که با زبانی آراسته و ادبیات درباری نگاشته شده، حاکی از نگرانی شدید ظلالسلطان نسبت به آفتی موسوم به «زنگ» است که به گفته او، گریبانگیر محصولات کشاورزی در بلوکات گرمسیر اصفهان شده است.
ظلالسلطان در این نامه مینویسد:
«تصدّق خاک پای اقدس همایونت شوم. مطابق اخباری که امروز با پُست اصفهان به غلام بیمقدار، مسعود قاجار، رسیده و غلام را سخت به وحشت انداخته است، این است که زنگ به حاصل اصفهان افتاده است؛ و بلوکات اصفهان، هرجا که حاصلش زیر برف نیست و گرمسیر است، به این آفت مبتلا شدهاند.
به نمک مبارک، قسمی از این خبر غلام را وحشت حاصل شده است که نمیتوانم معروض دارم. از حضور مبارک مستدعی میشوم که چون قلب مبارک، مهبط فیوضات خداوندی است و وجود مبارک، آیینۀ سراپانمای الهی است، دعایی در حق یک مشت رعیت مفلوک بیچاره بفرمایند که از این آفت خلاص شوند؛ والّا تمام رعایای قبلۀ عالم در این سنه به واسطۀ این آفت تمام خواهند شد.»
در پاسخ به این عریضه، ناصرالدینشاه با لحنی تردیدآمیز و انتقادی، صحت این گزارش را زیر سؤال میبرد و آن را ساخته و پرداخته برخی از نواب بلوکات میداند. شاه در دستخط خود چنین مینویسد:
«ظلالسلطان! اوّلاً در فقرۀ زنگ زدن به حاصل، هرگز نمیتوانم باور بکنم که این خبر صدق داشته باشد؛ چراکه تا دو سیزده از عید نوروز نگذرد، هر قدر برف و باران ببارد و سرما بکند، به حاصل زمین ابداً ضرر نمیرساند. حاصل در این وقت در اصفهان خوشه نبسته است که زنگ بزند. هر قدر هم اصفهان در بعضی جاها گرمسیر باشد، گرمسیرش مثل ورامین تهران است؛ گرمتر نیست. این خبر نفیاً جعل است که نواب بلوکات اصفهان کردهاند.»
شاه در ادامه، دستور میدهد که این دستخط به امینالسلطان ارائه شود تا کارهای باقیمانده ظلالسلطان با سرعت بیشتری انجام شود و مقدمات بازگشت او فراهم گردد:
«همین دستخط ما را بدهید پیش امینالسلطان ببرند، محصّلیِ سخت بکند که بعضی کارهای شما که مانده است، خیلی زود تمام بکند که شما انشاءالله به سلامتی بروید. یقین است که رفتن شما دیر شده است و خیلی لازم است که زودتر بروید انشاءالله.»
این نامه تاریخی، نهتنها تصویری از مناسبات درباری و سبک مکاتبات رسمی دوره قاجار ارائه میدهد، بلکه بازتابی از چالشهای کشاورزی و نگرانیهای حکام محلی در مواجهه با بحرانهای محیط زیستی آن دوران است. همچنین، واکنش شاه نشان میدهد که دربار نسبت به صحت گزارشهای محلی، همواره با دیده تردید مینگریسته و در مواردی آن را ناشی از اغراق یا جعل میدانسته است.
این سند برگرفته از مجموعه «نامههایی به ناصرالدینشاه» به کوشش مجید عبدامین است.
پایان پیام