آب شیرین کن ها و ردپای کربن،بحران آب یا بحران انرژی؟
به گزارش گلونی، در سالهای اخیر، ایران با بحرانی کمسابقه در منابع آبی روبهرو شده است. کاهش بارشها، خشک شدن سفرههای زیرزمینی و افت محسوس سطح سدها باعث شده دولت و بخش خصوصی بیش از گذشته به فناوری آب شیرین کن ها چشم بدوزند. اما آیا استفاده از این فناوری در شرایط اقلیمی و اقتصادی کنونی منطقی است؟
براساس گزارشهای سازمان هواشناسی کشور و مطالعات دانشگاهی، میانگین بارندگی سالانه در ایران طی نیمقرن اخیر بیش از 20 درصد کاهش یافته و همزمان دمای میانگین هوا افزایش پیدا کرده است. در چنین شرایطی، مناطق جنوبی ایران که دسترسی مستقیم به آب شور دریا دارند، بیش از پیش مورد توجه قرار گرفتهاند. دولت در سالهای اخیر چندین پروژهی بزرگ آبشیرینکنی در استانهای هرمزگان، بوشهر و سیستانوبلوچستان کلید زده است؛ پروژههایی که هدف آنها تأمین آب شرب شهری و صنعتی عنوان میشود.
اسمز معکوس در ایران؛ فناوری نجاتبخش یا تهدید محیط زیستی؟
فناوری اسمز معکوس (Reverse Osmosis) که امروزه رایجترین روش آبشیرینسازی در جهان است، در نگاه نخست جذاب به نظر میرسد: دستگاههایی که آب دریا را از غشاهای نیمهتراوا عبور داده و نمکها را جدا میکنند. اما پشت این سادگی ظاهری، هزینههای سنگین انرژی نهفته است. بر اساس پژوهش «Rosa و همکاران» در سال 2025، فرایند اسمز معکوس بهطور میانگین بین 1 تا3 کیلوواتساعت انرژی برای هر مترمکعب آب مصرف میکند، و این رقم در آبهای بسیار شور خلیج فارس بالاتر نیز میرود. از آنجا که عمدهی برق کشور از سوختهای فسیلی تأمین میشود، افزایش گستردهی آب شیرین کن ها میتواند به رشد انتشار گازهای گلخانهای بینجامد.
در کنار مصرف انرژی، مسئلهی پساب شور (Brine) یکی از چالشهای محیط زیستی جدی این فناوری است. تحقیقات منتشرشده در مجلهی Environmental Science and Pollution Research نشان میدهد که تخلیهی مستقیم پسابهای شور به دریا بدون رقیقسازی مناسب، میتواند ترکیب شیمیایی آب و اکوسیستم کفدریا را تغییر دهد. افزایش شوری و دمای آب اطراف خروجیها، حیات مرجانها و گیاهان دریایی را تهدید میکند. تجربهی کشورهایی مانند عربستان سعودی و امارات نشان داده که مهندسی دقیقِ محل تخلیه، استفاده از خطوط زیرسطحی و رقیقسازی با جریانهای طبیعی دریا میتواند تا حدی از این آسیبها بکاهد، اما اجرای این اقدامات نیازمند هزینه و نظارت دائمی است.
از منظر اقتصادی نیز، تراز هزینه و فایدهی آب شیرین کن ها وابسته به نوع مصرف آب است. بانک جهانی در گزارش تحلیلی سال 2023 دربارهی هزینههای تأمین آب در خاورمیانه اعلام کرد که هزینهی تولید هر مترمکعب آب شیرین از دریا در پروژههای جدید منطقه بین 0.4 تا 0.9 دلار متغیر است. برای آب شرب شهری، این رقم قابلقبول به نظر میرسد، اما برای مصارف کشاورزی که مصرف آب در ایران بیش از 80 درصد کل منابع را شامل میشود این هزینه بههیچوجه توجیه اقتصادی ندارد. به بیان ساده، آبی که با فناوری گرانقیمت و انرژی بالا بهدست میآید، نمیتواند صرف تولید محصولات کمارزش شود.
به همین دلیل بسیاری از کارشناسان، استفاده از آب شیرین کن ها را نه «راهحل نهایی»، بلکه بخشی از «بستهی جامع مدیریت آب» میدانند. دکتر آریستو پانگولوپولوس، پژوهشگر حوزهی محیط زیست، در مرور خود بر آثار محیط زیستی آبشیرینسازی تأکید میکند که این فناوری تنها زمانی پایدار است که همراه با بازیافت فاضلاب، کاهش تلفات شبکه و اصلاح الگوی کشت به کار گرفته شود. در غیر این صورت، کشورها وارد چرخهای پرهزینه و ناپایدار میشوند که در آن آب گرانقیمت، صرف تأمین تقاضای بیرویه میشود.
در ایران نیز همین دیدگاه رو به گسترش است. پروژههای اخیر در استان هرمزگان بر تأمین آب شرب بندرعباس و صنایع انرژیبر نظیر پتروشیمی متمرکز شدهاند، در حالی که برای فلات مرکزی هنوز بحث بر سر اقتصادیبودن انتقال آب شیرین ادامه دارد. مسیر طولانی انتقال از سواحل جنوب تا استانهای مرکزی، بهویژه اصفهان و یزد، علاوه بر اتلاف انرژی و تبخیر بالا، ریسکهای محیط زیستی تازهای را نیز ایجاد میکند. برخی کارشناسان پیشنهاد میکنند تمرکز سیاستگذاری از «تأمین بیشتر» به سمت «مصرف کمتر» تغییر یابد؛ یعنی بازچرخانی فاضلاب شهری، بهبود سیستمهای آبیاری و مدیریت منابع زیرزمینی در اولویت قرار گیرد.
با توجه به شواهد موجود، فناوری آب شیرین کن ها میتواند نقش حیاتی در پایداری زندگی شهری در مناطق ساحلی ایران داشته باشد، اما تکیهی بیشازحد بر آن بدون اصلاح ساختار مصرف، تنها بحران را به شکل دیگری بازتولید خواهد کرد. گزارشهای علمی بینالمللی از جمله مطالعات آژانس بینالمللی انرژی و بانک جهانی هشدار میدهند که کشورهایی که درگیر بحران آب هستند، اگر بهجای مدیریت تقاضا صرفاً به فناوری تأمین تکیه کنند، در نهایت با بحران انرژی و محیط زیست مواجه خواهند شد.
در نهایت، مسئلهی آب در ایران نه صرفاً فنی، بلکه مدیریتی و فرهنگی است. آبشیرینکنها میتوانند بخشی از پاسخ باشند، اما پاسخ کامل زمانی شکل میگیرد که جامعه، کشاورزی و صنعت به این درک برسند که هر قطره آب، هزینهای پنهان از انرژی، محیط زیست و آینده در خود دارد. آیندهی آبی ایران در گروی تصمیمهایی است که امروز دربارهی نحوهی مصرف و نه فقط نحوهی تأمین آب گرفته میشود.
پایان پیام