از شوش تا هفت تپه ، ردپای پادشاهان فراموش شده
به گزارش گلونی، نخستین نشانههای قدرت سیاسی سوکَّلمخها در ایلام، حدود نیمقرن پس از آغاز سده هجدهم پیش از میلاد دیده شدهاند. در آن زمان، فرماندهی به نام شیروکتوه با همکاری آشور، اشنونا و توروکیها قومهایی در شمال زاگرس برای مقابله با گوتیها نیرو فرستاده است.
طلوع و افول قدرت ایلام: از سوکلمخها تا فرمانروایان شوش
کمی بعد، یکی از مقامات دربار ریمسین، آخرین شاه لارسا، نامهای به شاه بزرگ ایلام فرستاده است. این نامه نشان میدهد که از همان زمان، قدرت ایلام رو به رشد بوده است. احتمال دارد مرگ شمشی-ادد، بنیانگذار امپراتوری آشور، این روند را تسهیل کرده باشد.
در ادامه، اتحاد ایلام، بابل و مارى توانستهاند شاهی قدرتمند در شرق دجله را شکست دهند. نامههایی از سوکلمخ ایلام و حمورابی، پادشاه بابل، نشان میدهند که ایلام در آن دوره قدرت اول منطقه بوده است. جالب اینکه در نامههای سلطنتی مارى، از سوکلمخ ایلام با عنوان «پدر» یاد شده، در حالیکه شاهان سوریه و بابل یکدیگر را «برادر» خطاب کردهاند.
روابط میان ایلام و مارى بسیار نزدیک بودهاند؛ فرستادگان و هدایای سلطنتی آزادانه میان دو کشور رفتوآمد داشتهاند. حتی شاه مارى قلعهای را که از شوش بهدست آورده بوده، میان شاهان تابع خود در سوریه تقسیم کرده است.
اما این دوران طلایی دیری نپاییده است. وقتی حمورابی چند شهر مرزی میان بابل و اشنونا را تصرف کرده، فرمانروای ایلامی سیوه پالار هوپاک او را تهدید کرده است. سوکلمخ از شاه مارى خواسته رابطهاش را با حمورابی قطع کند، اما مارى، بابل و حلب اتحادی تازه تشکیل دادهاند. در نهایت، حمورابی در سال 1764 یا 1763 ق.م ایلام را شکست داده است. ارتش ایلام در آن زمان شامل نیروهایی از مرهشی، سوبارتو، گوتیوم، اشنونا و مالگیوم بوده است.
پس از این شکست، اطلاعات درباره سوکلمخها بسیار کم شده است، هرچند به نظر میرسد این سلسله تا سده شانزدهم یا حتی پانزدهم پیش از میلاد ادامه داشته باشد.
در دورهای بعد، پنج فرمانروای شوش بین سالهای 1500 تا 1400 ق.م شناخته شدهاند: کیدینو، تن-روهوراتر دوم، شالا تپتی-آهار، اینشوشینک شار-ایلانی. این گروه به «کیدینوها» معروفاند و نخستین سلسله دوره ایلام میانی را تشکیل دادهاند. بیشتر آنها خود را «شاه انشان و شوش» نامیدهاند، بهجز اینشوشینک که فقط عنوان «شاه» داشته است.
تپتی-آهار، مشهورترین فرمانروای این دوره، شهری به نام «کابناک» یا «هفتتپه» را بنا نهاده یا بازسازی کرده است. احتمال دارد در همانجا در مقبرهای با طاق هلال دفن شده باشد. این مجموعه در حفاریهای عزتالله نگهبان بین سالهای 1965 تا 1978 میلادی کشف شده است.
در دورهای دیگر، فرمانروایی به نام ایگی هلکی با کودتا قدرت را از کیدینوها گرفته است. او با خاندان سلطنتی بابل ارتباط برقرار کرده و با دختر پادشاه بابل ازدواج کرده است. ایگی هلکی شهری بزرگ با معابد و زیگوراتهایی شبیه برجهای بینالنهرین ساخته است که چغازنبیل کنونی است.
در نهایت، با شکستهای نظامی و اتحادهای جدید، سلطنت ایلام وارد دورهای از افول شده است. با این حال، آثار معماری، متون تاریخی و اشیای باستانی کشفشده در شوش، تل ملیان فارس و مناطق بختیاری، همچنان روایتگر شکوه و پیچیدگی سیاسی ایلامیان هستند.
منبع: مجموعه پژوهش آکسفورد، ویراستاری دکتر تورج دریایی
پایان پیام
ویراستار متن: زهره درگاهی