درختی که می افتد ، خاکی که می لغزد ، روایت علمی از تخریب طبیعت ایران
به گزارش گلونی، قطع درخت در ایران پیامدهای وسیعی دارد که از تلفیق عوامل اقلیمی، کاربری زمین و ساختار طبیعی پوشش گیاهی ناشی میشوند. در نوار شمالی کشور، جنگلهای هیرکانی که بهعنوان میراث طبیعی جهانی ثبت شدهاند، یکی از حساسترین زیستبومهای ایراناند.
بر اساس مطالعات منتشرشده در مجله Environment, Development and Sustainability (Hosseini et al., 2024)، کاهش پوشش درختی در این ناحیه بهواسطه تبدیل کاربری به کشاورزی و ساختوساز، خدمات محیط زیستی جنگل را به سرعت تضعیف میکند. این جنگلها که نقش اساسی در ذخیره کربن، تنظیم رطوبت محلی و کنترل سیلاب دارند، با تخریب پوشش درختی به منشأ رواناب سطحی و فرسایش خاک تبدیل میشوند. نفوذپذیری خاک کاهش مییابد و بارندگی شدید به سیلابهای ناگهانی و رانش زمین منتهی میشود؛ پدیدهای که طی سالهای اخیر در حوضههای شمالی شدت گرفته است.
در ناحیه زاگرس، بهویژه در جنگلهای بلوط، اثر قطع درختان و تغییر کاربری زمین آشکار است. تحقیقات Ayoubi et al., 2021 در ژورنال Forest Ecosystems نشان دادهاند که حذف درختان بلوط و چرای بیش از حد دام، موجب افزایش چشمگیر نرخ فرسایش خاک و از بین رفتن لایهٔ حاصلخیز میشود. این مسئله در زمینهای شیبدار زاگرس، که تشکیل خاک در آنها بسیار کند است، پیامدی بلندمدت دارد.
همزمان، پژوهشهای Mehri et al., 2024 در Scientific Reports تأیید کردهاند که ترکیبِ خشکسالیهای ممتد و تخریب جنگلها، روند زوال بلوطها را تشدید کرده و توان باززایی طبیعی آنها را کاهش داده است. به بیان دیگر، درختانی که باقی ماندهاند نیز بهواسطه فشارهای اقلیمی و حذف سایبانهای اطرافشان آسیبپذیرتر شدهاند.
در شمالغرب کشور، جنگلهای پهنبرگ ارسباران نیز از فشارهای انسانی و بهرهبرداری بیرویه متأثرند. بررسیهای میدانی Ghanbari et al., 2023 در نشریه iForest نشان داده است که قطع گزینشی و تغییر ساختار درختی موجب کاهش تنوع زیستی و اختلال در فرآیند باززایی طبیعی درختان بومی شده است. در نتیجه، پرندگان حفرهنشین، پستانداران کوچک و شبکهٔ میکروارگانیسمهای خاک زیستگاههای خود را از دست میدهند و پایداری محیط زیستی کاهش مییابد.
در نواحی جنوبی، جنگلهای مانگرو در سواحل خلیج فارس و دریای عمان با تهدیدی متفاوت روبهرو هستند. تصاویر ماهوارهای تحلیلشده در پژوهش Erfanifard et al., 2022 (Remote Sensing) نشان میدهد که از سال ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۰ مساحت این جنگلها بهدلیل توسعهٔ بنادر، پروژههای صنعتی و تغییرات هیدرولوژیکی کاهش یافته است.
از بین رفتن مانگروها به معنای از دست دادن حفاظ طبیعی در برابر طوفانهای ساحلی، کاهش زادآوری ماهیان و افت ظرفیت جذب کربن است. این در حالی است که هر هکتار از جنگل مانگرو چندین برابر جنگلهای خشکی در جذب کربن مؤثر است، بنابراین نقش آن در مقابله با تغییر اقلیم بسیار حیاتی است.
در مناطق نیمهخشک و کوهپایهای ایران، نظیر نواحی مرکزی با پوشش پراکندهٔ درختی (گونههایی چون ژونِپِر)، قطع درختان و چرای بیرویه منجر به تضعیف توان تثبیت خاک و کاهش نفوذ آب میشود. پژوهشهای سنجشازدور اخیر در سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ (GFW Reports 2024) نشان میدهند که این مناطق بیشترین نرخ از دست رفتن پوشش درختی را دارند و همین امر روند بیابانزایی را تسریع میکند. از آنجا که اقلیم این مناطق ذاتاً خشک است، حذف اندک پوشش سبز باقیمانده باعث افزایش دمای محلی، کاهش رطوبت نسبی و فرسایش بادی شدید میشود.
بازسازی طبیعت، دههها پس از یک تبر
در نهایت، مجموعهٔ تحقیقات علمی جدید یک تصویر مشترک را نشان میدهد: قطع درختان در ایران، صرفنظر از اقلیم یا گونه، موجب افزایش فرسایش خاک، تشدید سیلابهای ناگهانی، کاهش ذخیرهٔ کربن و تنوع زیستی و تسریع بیابانزایی میشود.
این تغییرات تنها به زیستبومهای محلی محدود نیست، بلکه چرخهٔ آب، پویایی اقلیمی و حتی سلامت اقتصادی جوامع انسانی را تحت تأثیر قرار میدهد. هر درختی که در ایران قطع میشود بخشی از مقاومت طبیعی کشور در برابر تغییر اقلیم، خشکسالی و نابودی خاک را از میان میبرد و بازسازی آن نیازمند دههها زمان و مدیریت علمی دقیق است.
پایان پیام