عصر برنز جدید روایت باستان شناسی از دوران تاریک ایران
ورود اقوام ایرانی‌زبان به فلات ایران؛ نگاهی ساده به گذار از عصر برنز به عصر آهن
به گزارش گلونی، دوران تاریک (حدود ۱۵۰۰ تا ۱۰۰۰ پیش از میلاد) یکی از پیچیده‌ترین دوره‌ها در باستان‌شناسی ایران است؛ به‌ویژه درباره ورود اقوام ایرانی‌زبان به فلات ایران. معمولاً تغییر از عصر برنز به عصر آهن نشانه‌ای از ورود این اقوام در نظر گرفته می‌شود، اما شواهد باستان‌شناسی موجود هنوز نیاز به بررسی دقیق‌تر دارند.
اقوام ایرانی‌زبان بخشی از یک گروه بزرگ‌تر به نام هندواروپایی بودند. از قرن نوزدهم، پژوهشگران درباره محل زندگی اولیه و زبان این قوم بحث کرده‌اند. تحقیقات جدید، زادگاه هندواروپایی‌ها را شرق آناتولی، نزدیکی قفقاز و استپ‌های پونتی-کاسپی می‌دانند. این گروه به‌تدریج به دو شاخه تقسیم شد؛ یکی به سمت اروپا رفت و اقوام هندواروپایی‌زبان آن منطقه را شکل داد، و دیگری که به شرق مهاجرت کرد، به دو گروه تقسیم شدغ اقوام ایرانی‌زبان و اقوام ودایی.
دو فرهنگ باستانی هم‌زمان، یعنی فرهنگ آندرونووی در آسیای مرکزی و مجموعه مارگیانا در بلخ و ترکمنستان، احتمالاً نماینده این هندوایرانیان هستند. با این حال، بخش باستان‌شناسی مربوط به آن‌ها هنوز روشن نیست و نیاز به بررسی‌های بیشتر در کنار شواهد زبانی و زیستی دارد.
در گذار از عصر برنز به عصر آهن، فرهنگی با سفال خاکستری در شمال‌شرق ایران پدیدار شد که به‌تدریج به دشت گرگان، حوزه خزر و فلات مرکزی گسترش یافت. گورستان‌هایی که از این اقوام در دامنه‌های البرز باقی مانده‌اند، نشان می‌دهند که آن‌ها کوچ‌نشین بوده‌اند و ساختار اجتماعی ساده و قبیله‌ای داشته‌اند.
با این حال، در مناطق جنگلی شمال مانند گیلان و مازندران، برخی قبایل ساختار پیچیده‌تری داشته‌اند. گورستان‌هایی مثل مارلیک، با اشیای ظریف و گران‌قیمت، نشان‌دهنده وجود طبقات اجتماعی در میان آن‌هاست. برای شناخت بهتر این ساختار، باید گورهای افراد عادی هم بررسی شوند. در نزدیکی مارلیک، محوطه‌ای به نام بیلاقلعه وجود دارد که احتمالاً محل زندگی نخبگان بوده، اما اطلاعات دقیق آن هنوز منتشر نشده است.
در غرب ایران، به‌ویژه آذربایجان، فرهنگ جدید با تغییرات ناگهانی همراه بود. شواهدی از ویرانی در برخی محوطه‌ها باعث شده برخی پژوهشگران احتمال دهند که اقوام ایرانی‌زبان با خشونت وارد منطقه شده‌اند. مثلاً در تپه دینخواه، لایه‌های عصر آهن پس از آتش‌سوزی روی آثار عصر برنز دیده می‌شود. معماری جدید در تپه حسنلو و گردلر نیز با دوره قبل تفاوت دارد. سفال‌های جدید هم از نظر شکل و بافت با سفال‌های محلی فرق دارند و بیشتر شبیه سفال‌های شرق ایران هستند.
به نظر می‌رسد پس از ورود این اقوام، درگیری‌هایی بر سر منابع شکل گرفته باشد. برای نمونه، حدود ۱۰۰۰ پیش از میلاد، بنایی در تپه گردلر که احتمالاً محل تجمع نخبگان بوده، سوخته است. شاید این نشان‌دهنده آن باشد که اقوام تازه‌وارد به گروه‌های کوچک‌تر تقسیم شده و بر سر منابع با هم رقابت کرده‌اند؛ رقابتی که به درگیری و جنگ منجر شده است.
منبع: مجموعه پژوهش آکسفورد، ویراستاری دکتر تورج دریایی
پایان پیام
ویراستار متن: زهره درگاهی