بارندگی؛ رویدادی پربازتاب اما کم‌اثر بر مصرف شهرها
به گزارش گلونی، در ماه‌های اخیر، هم‌زمان با بارندگی‌های آذر ۱۴۰۴، پرسش تازه‌ای در تحلیل وضعیت آب ایران مطرح شده است: آیا بارش‌های مقطعی می‌تواند مصرف آب شهری را دگرگون کند؟ بررسی داده‌ها و پژوهش‌های داخلی و بین‌المللی نشان می‌دهد که رابطه میان بارش و مصرف خانگی آب نه‌تنها ساده نیست، بلکه بیش از آن‌که تابع شرایط جوی باشد، به رفتار مصرف‌کنندگان و سازوکار مدیریت منابع وابسته است.
«بارندگی؛ رویدادی پربازتاب اما کم‌اثر بر مصرف شهرها». این تیتر بازتاب‌دهنده تصویری است که با کنار هم گذاشتن شواهد به دست می‌آید؛ تصویری که نشان می‌دهد بارش به‌تنهایی توان تغییر الگوی مصرف را ندارد.
بر اساس آمار رسمی سال آبی ۱۴۰۳–۱۴۰۴، میزان بارندگی در ایران حدود ۴۰ درصد پایین‌تر از میانگین بلندمدت بوده است. این کاهش شدید کشور را در وضعیت خشکسالی گسترده قرار داده؛ شرایطی که منابع زیرزمینی را تحت فشار قرار داده و حتی بارش‌های سنگین آذر نیز نتوانسته‌اند از این فشار بکاهند. در این میان، سؤال اساسی این است که شهرها با مصرف آب چگونه واکنش نشان می‌دهند و آیا بارندگی نقشی در این واکنش دارد یا خیر.
نتایج پژوهش‌های انجام‌شده در کشورهای مختلف از جمله استرالیا، چین، اسپانیا و ایالات متحده نشان می‌دهد که مهم‌ترین عوامل شکل‌دهنده مصرف خانگی آب عبارت‌اند از: دما، درآمد خانوار، کیفیت زیرساخت‌های شهری و سیاست‌های مدیریت مصرف. در این مطالعات، بارش تنها در یک مورد اثر مستقیم داشته: کاهش آبیاری فضای سبز خصوصی. خانوارهایی که از شیلنگ و سیستم‌های آبیاری برای باغچه و چمن استفاده می‌کنند، پس از بارش طبیعی، مصرف آب کمتری دارند. اما این اثر در زندگی آپارتمانی که الگوی رایج در شهرهای ایران است تقریباً از میان می‌رود.
با وجود این، مصرف خانگی در حوزه‌هایی مانند شست‌وشو، دوش گرفتن، پخت‌وپز و استفاده از کولرهای آبی تقریباً مستقل از بارش عمل می‌کند. پژوهش‌های شهری در آسیا نشان داده‌اند که «دما» به‌مراتب اثر بیشتری بر مصرف دارد. افزایش دما مردم را به استفاده بیشتر از آب برای خنک‌سازی یا استحمام سوق می‌دهد؛ در حالی که بارندگی چنین نقشی ایفا نمی‌کند. در نتیجه حتی بارش‌های سنگین نیز معمولاً تغییری در منحنی مصرف شهرها ایجاد نمی‌کنند.
این الگو در ایران شدت بیشتری دارد. بارندگی در اقلیم خشک کشور اغلب رگباری، کوتاه‌مدت و همراه با روان‌آب سطحی است؛ آبی که پیش از آن‌که وارد سفره‌های زیرزمینی شود، از سطح شهر عبور کرده و خارج می‌شود. ساختار شهرهای ایران نیز برای جذب و ذخیره آب باران طراحی نشده و همین موضوع موجب می‌شود که بارش، برخلاف انتظار عمومی، نقشی در ایجاد اطمینان آبی یا افزایش منابع در کوتاه‌مدت نداشته باشد.
پرسشی که در ادامه مطرح می‌شود این است که چرا در برخی کشورهای بارانی مانند بریتانیا یا ژاپن، مصرف آب خانگی حتی بالاتر است؟ تحلیل‌ها نشان می‌دهد وفور منابع آبی باعث شکل‌گیری حس امنیت و کاهش احتیاط در مصرف می‌شود. مردم در شرایط فراوانی، حتی بدون نیاز واقعی، مصرف بیشتری دارند. این سازوکار روان‌شناختی نشان می‌دهد بارندگی می‌تواند «درک عمومی» را تحت‌تأثیر قرار دهد، اما الزاماً مصرف را تنظیم نمی‌کند.
بر پایه مجموعه داده‌ها و پژوهش‌های موجود، می‌توان چنین جمع‌بندی کرد که بارندگی‌های آذر ۱۴۰۴، با وجود گستره قابل توجه، تأثیری تعیین‌کننده بر مصرف شهری و مدیریت بحران آب نداشته‌اند. مصرف آب شهرها بیش از آن‌که از آسمان اثر بپذیرد، در رفتار روزمره شهروندان و سیاست‌های حکمرانی آب ریشه دارد؛ مسیری که تغییرش به زمان، آموزش و سرمایه‌گذاری نیاز دارد.
پایان پیام