روانشناس کودک، فعال محیط زیست؛ الهام خردمند و میراث مادربزرگ
الهام خردمند؛ زاده تنگراه، روانشناس کودک و فعال محیط زیست که ریشههایش را در جنگل گذاشت
به گزارش گلونی، الهام خردمند، متولد روستای تنگراه و بزرگشده در دل جنگلهای پارک ملی گلستان، یکی از چهرههای اثرگذار جامعه محلی در زمینه آموزش محیط زیست، تسهیلگری کودک و طبیعت، و از بنیانگذاران مؤسسه بومیاران تنگراه است.
او نمونهای روشن از ظرفیت نیروی بومی تحصیلکرده است؛ کسی که ریشههایش در طبیعت شکل گرفته و امروز با دانش تخصصی و تجربه زیسته، نقشی مهم در حفاظت مشارکتی پارک ملی گلستان دارد.
بازیهای کودکی که در دل جنگل شکل گرفت
الهام خردمند دوران کودکیاش را در محیطی پشت سر گذاشت که برای بسیاری رویاگونه است. او میگوید:
«در تنگراه بزرگ شدم؛ روستایی که تمام جنگل و رودخانهاش برای ما زمین بازی بود. فکر میکردم همه مردم دنیا با طبیعت اینقدر نزدیکاند.»
او از کودکی کنجکاو بود؛ با کتاب «آزمایشهای تجربی» هر روز به دنبال کشف دنیای حلزونها، خرخاکیها و موجودات کوچک میرفت. همین تماس دائمی با طبیعت باعث شد که بازی، جستوجو و مشاهده به هویت او تبدیل شود.
نقطه عطف: اسبی که دوباره او را به دل طبیعت برد
در نوجوانی، وقتی بهدلیل سنتهای فرهنگی انتظار میرفت دختر ترکمن لباسهای متفاوتی بپوشد و رفتارش محدود شود، الهام احساس میکرد که «دامن نمیگذارد قدمهای بزرگ بردارم.»
تا اینکه بهمناسبت تولد خواهرش، خانواده یک اسب خریدند؛ هدیهای که مسیر الهام را تغییر داد.
او اولین بار که سوار اسب شد، بدون تجربه قبلی یورتمه رفت و همه را متعجب کرد. از همان روز، تقریباً هر روز اسب را زین میکرد و در جنگل میتاخت؛ اسبی که دوباره پلی شد میان او و طبیعت.
کوچ به شهر و درک دوباره ارزش زادگاه
برای ادامه تحصیل، خانواده به گنبدکاووس نقلمکان کرد. پدرش همان زمان شعری خواند:
«تو بر کنار فراتی ندانی این معنی
به راه بادیه دانند قدر آب زلال»
الهام میگوید: «آن روز معنای شعر را نمیفهمیدم، اما هر هفته که با شوق برمیگشتیم تنگراه، فهمیدم پدرم چه میگفت؛ ما در بهشت زندگی میکردیم و از آن غافل بودیم.»
یک خانواده دغدغهمند؛ از شعر پدر تا فرهنگسازی محلی
پدر الهام کتاب شعری درباره محیط زیست نوشت و آن را با هزینه شخصی چاپ کرد و با درآمد حاصل از فروش کتاب، هفت مرتبه پویش جمعآوری زباله در پارک ملی گلستان برگزار کرد.
خانواده خردمند همیشه به طبیعت احترام میگذاشتند؛ از جمعکردن زباله گرفته تا هشدارهای روزمره درباره شکستن شاخهها یا آسیبزدن به جنگل.
پدر که عضو شورای روستا بود، روی سنگهای اطراف روستا شعارهای محیط زیستی مینوشت؛ کاری ساده اما تأثیرگذار برای فرهنگسازی.
شروع فعالیتهای محیط زیستی جدی: از اهدای کانکس تا برگزاری کارگاهها
آشنایی الهام با محمود حقیقی نقطه شروع فعالیت رسمیاش بود. او میگوید: «وقتی فهمیدم از من اهل تنگراه کمک میخواهند، با تمام وجود استقبال کردم.»
نتیجه این همکاریها:
- بازسازی و اهدای یک کانکس به پارک ملی گلستان
- اهدای چند دوربین دوچشمی
- برگزاری کارگاههای خزندهشناسی، اطفای حریق و دورههای آموزشی برای محیطبانان
- هماهنگی با اساتید، مدیران و رئیس پارک برای آموزشها
این فعالیتها علاقه الهام به پارک را بیشتر کرد و حس تعلقش به زادگاه را عمیقتر.
اطلس درختان پارک ملی گلستان؛ پروژهای برای شناخت بیشتر طبیعت
الهام خردمند علاقهاش تنها به حیاتوحش محدود نیست. او از سالها پیش به درختان پارک نگاه متفاوتی داشته و پیشنهاد داد اطلس درختان و درختچههای پارک ملی گلستان تدوین شود. این پروژه اکنون با همکاری دکتر بهرام زهزاد در دست انجام است.
ورود به آموزش کودکان؛ پیوند تخصص روانشناسی با طبیعت
الهام خردمند روانشناس کودک و نوجوان است و در گنبدکاووس مرکز مشاوره تخصصی دارد. او با تکیه بر این تخصص و گذراندن دورههای تسهیلگری کودک و طبیعت، وارد مدارس حاشیه پارک شد تا رویکرد تازهای در آموزش محیط زیستی ایجاد کند.
شیوه آموزش او کاملاً تجربهمحور است:
- فعالکردن حواس پنجگانه کودکان
- بازی و کاوش در حیاط مدرسه
- کاشت نهال توسط دانشآموزان
- کشف اشیای طبیعی و توضیح دلیل انتخاب
- شنیدن صدای پرندهها و شناسایی موجودات اطراف
او میگوید: «این بچهها مثل کودکی خودم، در دل طبیعت بزرگ میشوند. فقط کافی است کمک کنیم چشمهایشان را بازتر کنند.»
بومیاران تنگراه؛ مؤسسهای بومی برای حفاظت مشارکتی
با آمدن رئیس جدید پارک، مهندس رادمان، درها بهروی جامعه محلی بازتر شد و الهام به همراه طاهر سعدیزاده، کیوان اطمینان، دکتر زهزاد و صمد تجلی تصمیم گرفتند مؤسسهای مستقل ایجاد کنند. اینگونه بومیاران تنگراه شکل گرفت؛ مؤسسهای که الهام خردمند رئیس هیئتمدیره آن است.
او میگوید: «داشتن نیروی تحصیلکرده بومی مثل طاهر سعدیزاده و حمایتهای کیوان اطمینان از دلگرمیهای بزرگ من بود. میدانستم با هم میتوانیم پروژهها را درست و حرفهای اجرا کنیم.»
نقش الهام خردمند در گاوبانگی ۱۴۰۴
پس از ثبت رسمی مؤسسه، بومیاران تنگراه نخستین پروژه بزرگ خود را اجرا کرد: گاوبانگی ۱۴۰۴. همزمان با اجرای این پروژه، آموزشهای مدرسهای به درخواست مهندس رادمان ادامه یافت. هدف الهام این است که مدل آموزش طبیعتمحور پارک ملی گلستان، به الگویی ملی برای دیگر مناطق تبدیل شود.
چرا تنگراه؟ چرا ماندن؟
هرچند همیشه رویای سفر و جابهجایی در ذهن الهام بود، اما یک چیز او را در تنگراه نگه داشت: پارک ملی گلستان.
او میگوید: «احساس میکنم بدون پارک هیچ چیز ندارم. اینجا زادگاهم است و کار برای پارک یعنی کار برای خودم.»
میراث مادربزرگ و چشمانداز آینده
الهام در پایان میگوید: «مادربزرگم زمانی کدخدای تنگراه بود. من هم میخواهم ادامهدهنده همان روحیه باشم و کاری کنم تنگراه و پارک ملی گلستان به جایگاهی که لایق آن هستند برسند.»
با تلاش الهام خردمند، طاهر سعدیزاده و دیگر اعضای بومیاران، امروز جامعه محلی تنگراه نهفقط همراه، بلکه بازیگر اصلی حفاظت از پارک ملی گلستان است؛ الگویی که میتواند در سراسر کشور تکرار شود.
پایان پیام
نویسنده: مژگان رضاقلی