آفات در کمین سفرهها؛ چگونه گرمایش زمین امنیت غذایی ایران را تهدید میکند؟
به گزارش گلونی، در حالی که تغییرات اقلیمی معمولاً با خشکسالی، کمآبی و موجهای گرما در ذهنها تداعی میشود، پژوهشهای محیط زیستی سال ۲۰۲۵ نشان میدهد یکی از کمسروصداترین اما خطرناکترین پیامدهای گرمایش زمین، افزایش و گسترش آفت زراعی است؛ پدیدهای که بهطور مستقیم امنیت غذایی جهان و بهویژه کشورهایی مانند ایران را نشانه گرفته است.
بر اساس مطالعات جدید، افزایش دمای میانگین زمین، الگوی زیستی آفتها را بهطور اساسی تغییر داده است. زمستانهای کوتاهتر و ملایمتر، تابستانهای طولانیتر و تغییر زمان بارشها باعث شده بسیاری از آفت زراعی چرخه تولیدمثل سریعتری پیدا کنند. آفتی که پیشتر تنها یک نسل در سال داشت، اکنون میتواند دو یا حتی سه نسل تولید کند. این تغییر ساده، در عمل به معنای فشار دائمی بر مزارع و کاهش توان بازیابی اکوسیستمهای کشاورزی است.
ایران، بهعنوان کشوری که سریعتر از میانگین جهانی گرم میشود، در برابر این روند آسیبپذیری بالایی دارد. محصولات پایهای مانند گندم، برنج، جو، ذرت علوفهای و خرما که ستونهای اصلی امنیت غذایی کشور را تشکیل میدهند، بیش از پیش در معرض تهدید آفتها قرار گرفتهاند. سن گندم، شتهها، مگسهای مینوز، کرم غوزه پنبه و آفات خرما از جمله گونههایی هستند که گزارشها از افزایش جمعیت و گستره پراکنش آنها در سالهای اخیر حکایت دارد.
از منظر بومشناختی، مسئله تنها به «زیاد شدن آفت» محدود نمیشود. تغییر اقلیم، تعادل قدیمی میان گیاهان، آفات و دشمنان طبیعی آنها را بر هم زده است. بسیاری از شکارچیان طبیعی آفات، مانند حشرات مفید یا پرندگان، توان سازگاری سریعی با تغییرات دمایی ندارند. نتیجه این نابرابری، پیشدستی آفات و عقبماندن سیستم دفاعی طبیعی مزارع است؛ وضعیتی که در نظامهای کشاورزی متکی بر تککشتی و مصرف بالای سموم، شدیدتر هم میشود.
پیامد این روند برای امنیت غذایی کاملاً ملموس است. کاهش عملکرد محصولات، افزایش هزینه تولید و نوسان در عرضه، فشار مستقیمی بر قیمت مواد غذایی وارد میکند. در کشوری که بخش قابلتوجهی از جمعیت آن در دهکهای درآمدی پایین قرار دارند، افزایش قیمت غذا میتواند به سرعت به یک مسئله اجتماعی تبدیل شود. به این ترتیب، آفات زراعی از یک چالش فنی کشاورزی، به یک تهدید برای ثبات معیشتی بدل میشوند.
در واکنش به افزایش آفات، راهکار غالب در بسیاری از مناطق کشور همچنان افزایش مصرف سموم شیمیایی است. اما پژوهشهای سال ۲۰۲۵ هشدار میدهند که این رویکرد در بلندمدت نهتنها مشکل را حل نمیکند، بلکه آن را تشدید میکند. مصرف بیرویه سموم باعث مقاومشدن آفات، تخریب خاک، آلودگی منابع آب و آسیب به سلامت انسان میشود. این چرخه معیوب، کشاورزان خردهپا را بیش از دیگران تحت فشار قرار میدهد؛ کشاورزانی که توان مالی برای تغییر روش یا جبران خسارتهای پیدرپی را ندارند.
از سوی دیگر، تغییر اقلیم «جغرافیای آفات» را نیز دگرگون کرده است. آفاتی که پیشتر محدود به مناطق گرمسیری جنوب کشور بودند، اکنون به مناطق مرکزی و حتی شمالی نفوذ میکنند. این گسترش، استانهایی را درگیر کرده که تجربه، زیرساخت یا دانش لازم برای مدیریت این آفات را ندارند و همین مسئله، خسارتها را تشدید میکند.
با این حال، کارشناسان تأکید میکنند که مسیر آینده الزاماً تاریک نیست. ایران از نظر تنوع ژنتیکی گیاهان زراعی و دانش بومی کشاورزی ظرفیتهای ارزشمندی دارد. بسیاری از ارقام سنتی محصولات کشاورزی، مقاومت طبیعی بیشتری در برابر آفات دارند؛ ویژگیای که در کشاورزی صنعتی دهههای اخیر نادیده گرفته شده است. اتصال این سرمایه بومی با رویکردهای نوین مانند مدیریت تلفیقی آفات، کاهش وابستگی به سموم و استفاده از دادههای اقلیمی برای پیشبینی طغیان آفات، میتواند بخشی از راهحل باشد.
افزایش آفات زراعی در ایران، صرفاً یک پیامد محیط زیستی نیست؛ نشانهای است از درهمتنیدگی بحران اقلیم، کشاورزی و معیشت. مسئلهای که اگر جدی گرفته نشود، نهفقط زمینهای کشاورزی، بلکه سفرههای مردم را نیز بیش از پیش تهدید خواهد کرد.
پایان پیام