تاریخچه مرمت آثار تاریخی در ایران
به گزارش گلونی مرمت در ایران از خاک‌برداری تا علم حفاظت مرمت، ریشه در دوران باستان دارد. هخامنشیان در ۵۵۰ پیش از میلاد با ساروج و گچ، دیوارهای پاسارگاد را تعمیر می‌کردند؛ ساسانیان طاق کسری را با آجرهای حکاکی‌شده بازسازی کردند. اما مرمت سیستماتیک، از عصر صفویه آغاز شد: شاه عباس کاشی‌های شکسته نقش‌جهان را با لعاب جدید جایگزین کرد. تکنیکی که تا امروز ادامه دارد.
دوره قاجار، با ورود باستان‌شناسی غربی، تحول آورد. ناصرالدین‌شاه در ۱۲۶۴ خورشیدی، موزه ایران باستان را تأسیس کرد و مارسل دیولافوا فرانسوی، پارسه یا همان تخت‌جمشید را خاک‌برداری کرد. اما مرمت‌ها ابتدایی بودند: پر کردن شکاف با گچ خام یا برداشتن نقش‌برجسته‌ها مانند سرباز هخامنشی که به اروپا رفت.
پهلوی اول، عصر حرفه‌ای‌سازی بود. آندره گدار فرانسوی اداره کل باستان‌شناسی را بنیان گذاشت و هرتسفلد آلمانی، پرسپولیس را با روش علمی مرمت کرد: تثبیت ستون‌ها با میله‌های فولادی و مستندسازی دقیق. موزه ایران باستان اولین آزمایشگاه مرمت را داشت.
پس از انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷، سازمان میراث فرهنگی شکل گرفت. دهه ۱۳۷۰، همکاری با یونسکو و ایکروم آغاز شد؛ منشور ملی مرمت تدوین گردید. مرمت ارگ بم پس از زلزله ۱۳۸۲ با ۲۶ هزار کشته، بزرگ‌ترین پروژه بود: ۸۰ درصد خشت‌ها با تکنیک کرشیت یعنی خشت فشرده بازسازی شد و در ۲۰۱۹ از لیست خطر یونسکو خارج شد.
امروز، دانشگاه هنر و پژوهشکده حفاظت و مرمت سال متخصص تربیت می‌کنند. تکنیک‌های نوین مانند لیزر برای پاکسازی گلسنگ در بیستون و نانوسیلیکات برای تثبیت سنگ در تخت‌جمشید به‌کار می‌روند. اما چالش‌ها باقی است: کمبود بودجه، تحریم مواد و فرونشست زمین در مرودشت. مرمت ایران، از گچ و ساروج به نانو و لیزر، روایتی از بلوغ علمی است؛ اما هنوز در میانه راه.
پایان پیام
نویسنده: کیمیا قنبری