تغییر اقلیم و زنگ خطر برای آبزیان ایران؛ آیا موج انقراض آغاز شده است؟

به گزارش گلونی، تغییر اقلیم دیگر پدیده‌ای انتزاعی یا محدود به نمودارهای علمی نیست؛ اثرات آن به‌طور مستقیم در رودخانه‌ها، تالاب‌ها و دریاچه‌های جهان دیده می‌شود. یکی از نگران‌کننده‌ترین پیامدهای این روند، کاهش شدید تنوع آبزیان و افزایش خطر انقراض گونه‌های وابسته به آب‌های شیرین است؛ بحرانی که طبق تحقیقات جهانی، اکنون ایران نیز در کانون آن قرار گرفته است.

بر اساس مطالعات بین‌المللی، آب‌های شیرین با وجود آن‌که سهم بسیار کوچکی از سطح زمین دارند، میزبان بخش بزرگی از گونه‌های جانوری هستند. با این حال، همین زیستگاه‌ها بیش از هر سامانه طبیعی دیگری تحت فشار هم‌زمان تغییر اقلیم و فعالیت انسانی قرار دارند. افزایش دمای هوا، کاهش بارندگی، خشکسالی‌های طولانی و سیلاب‌های ناگهانی، شرایط زیستی آب را به‌سرعت تغییر داده و بسیاری از گونه‌های آبزی را در وضعیت بحرانی قرار داده است.

افزایش دمای آب، میزان اکسیژن محلول را کاهش می‌دهد؛ عاملی که برای ماهی‌ها و بی‌مهرگان آبزی حیاتی است. بسیاری از گونه‌ها تنها در بازه دمایی مشخصی قادر به ادامه حیات و تولیدمثل هستند. هنگامی که این بازه شکسته می‌شود، تخم‌ریزی مختل شده، نرخ زنده‌مانی لاروها کاهش می‌یابد و زنجیره غذایی دچار اختلال می‌شود. نتیجه این فرایند، کاهش جمعیت و در نهایت حذف تدریجی گونه‌هاست.

در کنار تغییرات اقلیمی، فشارهای انسانی نقش تعیین‌کننده‌ای در تشدید این بحران دارند. سدسازی گسترده، برداشت بی‌رویه آب، آلودگی و قطع پیوستگی رودخانه‌ها، زیستگاه‌های آبی را تکه‌تکه کرده‌اند. بسیاری از ماهیان برای تکمیل چرخه زندگی خود به جریان طبیعی آب نیاز دارند. وقتی این جریان قطع می‌شود، حتی اگر آب باقی بماند، زیستگاه دیگر کارکرد طبیعی خود را از دست می‌دهد.

ایران از نظر تنوع آبزیان آب شیرین جایگاه ویژه‌ای در منطقه دارد. وجود گونه‌های بومی فراوان، که تنها در حوضه‌های آبی خاص کشور زندگی می‌کنند، نشان‌دهنده اهمیت این سرزمین از منظر محیط زیستی است. اما همین ویژگی، آسیب‌پذیری را افزایش داده است. گونه‌هایی که گستره پراکنش محدودی دارند، در برابر تغییرات سریع اقلیمی و انسانی، عملاً راه گریزی ندارند.

تغییر اقلیم در ایران با افزایش دما، کاهش بارش و طولانی‌تر شدن دوره‌های خشکسالی همراه بوده است. بسیاری از رودخانه‌ها به‌شدت کم‌آب یا فصلی شده‌اند و تالاب‌هایی که زمانی پناهگاه گونه‌های آبزی بودند، یا خشک شده‌اند یا تنها نامی از آن‌ها باقی مانده است. در چنین شرایطی، گونه‌های حساس یا از بین می‌روند یا جمعیت آن‌ها به سطحی می‌رسد که بازسازی طبیعی تقریباً ناممکن می‌شود.

در همین زمینه، کارشناسان هشدار می‌دهند که «تغییر اقلیم و زنگ خطر برای آبزیان ایران؛ آیا موج انقراض آغاز شده است؟» دیگر یک پرسش نظری نیست، بلکه توصیفی از واقعیتی در حال وقوع است. نمونه‌های آن را می‌توان در وضعیت تالاب‌هایی مانند هامون، گاوخونی، بختگان و شادگان دید؛ زیستگاه‌هایی که کاهش آب، افزایش دما و مدیریت ناپایدار منابع، تنوع آبزی آن‌ها را به‌شدت کاهش داده است.

یکی از چالش‌های جدی در ایران، جایگاه پایین حفاظت از آبزیان در سیاست‌گذاری‌های منابع آب است. اولویت غالب، تأمین آب شرب و کشاورزی کوتاه‌مدت بوده و پیامدهای بلندمدت آن برای اکوسیستم‌های آبی کمتر دیده شده است. در حالی که پژوهش‌های جدید تأکید دارند نابودی آبزیان، نشانه فروپاشی عملکرد سامانه‌های آبی است؛ سامانه‌هایی که خود در تصفیه طبیعی آب، کنترل آلودگی و پایداری منابع نقش اساسی دارند.

از منظر سنجش خطر، کمبود داده‌های منظم و پایش بلندمدت جمعیت آبزیان، یکی دیگر از ضعف‌های جدی به شمار می‌رود. بسیاری از انقراض‌ها در آب‌های داخلی، بی‌سروصدا رخ می‌دهند و زمانی آشکار می‌شوند که دیگر بازگشتی وجود ندارد. نبود اطلاعات دقیق، تصمیم‌گیری مؤثر را دشوار کرده و واکنش‌ها را به تأخیر می‌اندازد.

در نهایت، آنچه تصویر کلی نشان می‌دهد این است که تغییر اقلیم به‌تنهایی تهدیدی جدی برای آبزیان است، اما در ایران این تهدید با مدیریت ناپایدار منابع آب ترکیب شده و خطر را چند برابر کرده است. حفاظت از تنوع آبزیان، نه یک دغدغه حاشیه‌ای، بلکه بخشی از امنیت آبی و محیط زیستی کشور است. آینده رودخانه‌ها و تالاب‌های ایران، بیش از هر زمان دیگری به تصمیم‌هایی بستگی دارد که امروز گرفته می‌شوند.

پایان پیام