خرس و خرما؛ روایتی از همزیستی، معیشت و حفاظت در شب چله
به گزارش گلونی، رویداد «خرس و خرما» در شب چله با حضور جمع قابلتوجهی از فعالان محیطزیست، اساتید دانشگاهی، شاگردان مؤسسه ابرسین، خانوادهها و نیز کودکان و نوجوانان علاقهمند به موضوعات طبیعت و حیاتوحش، در مؤسسه ابرسین برگزار شد.
در بخش اصلی برنامه، آقای طاهر قدیریان، یکی از بنیانگذاران پروژه، ارائهای جامع درباره روند شکلگیری «خرس و خرما»، چالشها و مسیر آن به مخاطبان ارائه کرد. او توضیح داد که هدف این طرح، فروش خرما و هدایت سود حاصل از آن برای سرمایهگذاری در بهسازی زیستگاه خرس سیاه بلوچی است؛ گونهای که بخشی از غربیترین پراکنش خرس سیاه آسیایی را تشکیل میدهد.
اگرچه عنوان پروژه ممکن است ساده و نمادین به نظر برسد، یعنی فروش خرما برای حفظ زیستگاه خرس، اما روشن است که این مسیر بسیار پیچیدهتر از آن چیزی است که در نگاه نخست به نظر میرسد. اجرای این طرح نیازمند حضور و فعالیت افرادی است که علاوه بر دانش تحصیلی و شناخت علمی از محیط زیست، با فرهنگ و جامعه محلی مناطق هدف آشنا باشند و سالها مطالعه و تحقیق میدانی انجام داده باشند.
در سخنان طاهر قدیریان اشاره شد که مطالعات اولیه این پروژه از حدود سال 1392 تا 1394 آغاز شده است. زیستگاه مورد توجه، محدودهای از کوههای مکران در استان سیستان و بلوچستان تا استانهای هرمزگان، کرمان و بخشی از استان فارس را شامل میشود. با این حال، تمرکز پروژه «خرس و خرما» بهطور مشخص بر منطقه رودان–بشاگرد است؛ جایی که تعارضهایی میان جامعه محلی و خرسها وجود دارد و همین تضادها، ضرورت حفاظت و مدیریت پایدار را برجسته میکند.
در بخشی از مناطق کوهستانی جنوب شرقی ایران، زیستگاه خرس سیاه آسیایی، سازههای سنگی دستساز قدیمی وجود دارد که در میان مردم محلی با نام «دِربَن» شناخته میشوند. این دربنها در گذشته بهمنظور ایجاد بستر مناسب برای کشاورزی شکل گرفتهاند، چراکه توپوگرافی کوهستانی امکان کشاورزی سنتی را دشوار میکرد. به همین دلیل، روستاییان با ایجاد این بندهای سنگی، فضاهای قابل کشت فراهم کرده و عمدتاً به کاشت نخل در این مناطق میپرداختند.
با احداث جاده و مهاجرت تدریجی روستاییان به مناطق پاییندست، این عرصههای کشاورزی متروک شدند. در نتیجه، درختان نخل که زمانی نقش مهمی در تغذیه خرسهای سیاه داشتند، بهمرور خشک شدند و دربنها نیز تخریب شدند. این فرسایش، یکی از عوامل اصلی افزایش تعارض میان خرس سیاه و جوامع محلی بوده است؛ چراکه با از بین رفتن منابع غذایی طبیعی، خرسها ناچار به نزدیک شدن به حاشیه روستاها و حمله به دامهای اهلی شدهاند.
پروژه «خرس و خرما» با هدف احیای این چرخه طبیعی و کاهش تعارض شکل گرفته است. اهداف اصلی این پروژه عبارتاند از:
بازسازی دربنهای تخریبشده
ایمنسازی درختان موجود
تأمین معیشت جایگزین برای جامعه محلی
در این پروژه، خرمایی که به فروش میرسد از همان مناطق کوهستانی برداشت نمیشود؛ بلکه خرمای تولیدشده توسط روستاهای حاشیه زیستگاه تأمین شده و بخشی از سود فروش آن مستقیماً برای مرمت دربنها و بهسازی زیستگاه هزینه میشود. این مدل اقتصادی، مشارکت جامعه محلی در حفاظت را تقویت میکند.
یکی از پیشنهادهای مطرحشده برای احیای زیستگاه، کاشت نخل جدید بود، اما تیم اجرایی پروژه تأکید دارد که نیازی به این کار نیست. بر اساس مشاهدات میدانی، خرس سیاه حدود ۵۰ درصد رژیم غذایی خود را از خرما تأمین میکند و با رفتوآمد بین درهها، بذر نخل را از طریق سرگین در منطقه پراکنده میسازد. در نتیجه، چرخه طبیعی انتشار بذر همچنان فعال است و نخلها بهصورت خودرو رشد میکنند، بدون نیاز به کاشت دستی و صرف زمان طولانی برای باردهی.
پروژه «خرس و خرما» تلاش دارد با تکیه بر این فرایندهای طبیعی و مشارکت جوامع محلی، نهتنها زیستگاه خرس سیاه آسیایی را احیا کند، بلکه تعارض میان انسان و حیاتوحش را نیز بهصورت پایدار کاهش دهد.
پایان پیام
نویسنده: مژگان رضاقلی