بیلهر؛ گنج تلخ زاگرس در سایه تهدید انقراض
به گزارش گلونی، بیلهر یا بولهر، با نام علمی Dorema aucheri (مترادف Ferula aucheri)، از خانواده چتریان (Apiaceae)، یکی از گونههای بومی و ارزشمند ایران است که در ارتفاعات زاگرس میروید. این گیاه در مناطق مختلف با نامهای محلی بولهر، بیلهر، کندل کوهی، زو، کما (در لرستان) و کما کال شناخته میشود.
مشخصات گیاهشناسی
بیلهر گیاهی پایا و علفی با ساقهای قوی است. برگهای آن به صورت سهشانهای عمیق بوده و گلهایی سفید یا زرد دارد که به شکل چترهای کروی ظاهر میشوند. این ویژگیها آن را به یکی از گونههای شاخص رویشگاههای کوهستانی تبدیل کرده است.
پراکندگی در ایران
این گونه بومی ایران عمدتاً در مناطق کوهستانی و مرتفع زاگرس رشد میکند و در استانهای کرمانشاه، کردستان، فارس، کهگیلویه و بویراحمد، چهارمحال و بختیاری و لرستان یافت میشود. شرایط آبوهوایی سرد و ارتفاعات این نواحی، بستر مناسبی برای رشد طبیعی بیلهر فراهم کردهاند.
کاربردهای سنتی
بیلهر به دلیل طعم بسیار تلخ خود، پیش از مصرف نیاز به فرآوری دارد. زاگرسنشینان برای استفاده خوراکی از این گیاه، روشهای سنتی متنوعی به کار میگیرند:
ترشی: تهیه ترشی با سرکه، نمک و ادویههایی مانند زردچوبه و سیاهدانه از رایجترین شیوههای مصرف است.
– لیچار (ماست و دوغ): ساقههای گیاه پس از گرفتن تلخی، در ماست یا دوغ خوابانده میشود و به عنوان چاشنی مصرف میشود.
– بورانی: در برخی مناطق مانند کرمانشاه، تلخی گیاه را با خاکستر یا نمک میگیرند، سپس آن را با کره سرخ کرده و به صورت بورانی مصرف میکنند.
خواص بالقوه و تناقضات علمی
بر اساس برخی منابع، بیلهر دارای خواص آنتیاکسیدانی است و ممکن است به کاهش کلسترول و تریگلیسیرید خون کمک کند؛ با این حال، این یافتهها قطعی نیستند.
در مطالعات علمی، تناقضهایی درباره اثرات این گیاه گزارش شده است. برخی تحقیقات نشان میدهد مصرف بسیار کم آن میتواند خاصیت ضدسرطانی داشته باشد، اما پژوهشهای دیگر تأکید میکنند که مصرف بیرویه و زیاد، به دلیل وجود ترکیبات سمی، میتواند برای سلولهای بدن مضر بوده و حتی خاصیت سرطانزایی داشته باشد. از این رو، بیلهر به عنوان یک ماده غذایی یا دارویی کاملاً ایمن شناخته نمیشود.
اهمیت محیط زیستی در زاگرس
بیلهر به عنوان گونهای بومی و انحصاری ایران، بخشی از میراث طبیعی و ژنتیکی ارزشمند زاگرس به شمار میآید و حضور آن نشانهای از سلامت اکوسیستمهای مرتفع این منطقه است.
– حفاظت از خاک: ریشههای عمیق و گسترده این گیاه به تثبیت خاک در دامنههای کوهستانی کمک کرده و از فرسایش جلوگیری میکند؛ موضوعی که در مناطق شیبدار اهمیت ویژهای دارد.
– تنوع زیستی: بیلهر بخشی از تنوع گیاهی زاگرس را تشکیل میدهد و حذف آن میتواند به برهم خوردن تعادل اکوسیستم منجر شود.
– ارزش علوفهای: این گیاه دارای ارزش علوفهای برای دامهای محلی است و در پوشش گیاهی مراتع نقش دارد.
تهدیدات و خطر انقراض
کارشناسان نسبت به کاهش شدید جمعیت بیلهر در برخی رویشگاهها هشدار دادهاند. برداشت بیرویه و غیراصولی، مهمترین تهدید این گونه محسوب میشود. روشهای تخریبی شامل چیدن ساقههای تازه، که مانع از تولید بذر میشود، و بوتهکنی یا قطع ریشه، که امکان بازسازی گیاه را از بین میبرد، از عوامل اصلی نابودی آن است.
این برداشتهای مخرب، علاوه بر حذف گیاه مادری، فرصت جایگزینی طبیعی از طریق بذر را نیز از بین میبرد و در بلندمدت میتواند به انقراض کامل گونه در یک منطقه منجر شود.
بیلهر، این گنج تلخ زاگرس، امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند توجه و حفاظت است. پاسداشت چنین گونههایی، پاسداری از طبیعت و محیط زیست ایران عزیزمان خواهد بود.
پایان پیام
نویسنده: مصیب شیرانی