درخت عرعر و تهدیدی برای اکوسیستم شهری ایران
به گزارش گلونی، در میان شلوغی خیابانها و تراکم ساختمانها، نبردی خاموش در حال وقوع است؛ نبردی که در آن گونههای گیاهی مهاجم، قلمرو خود را بر اکوسیستمهای بومی و زیرساختهای شهری گسترش میدهند. یکی از اصلیترین بازیگران این نبرد، درخت «عرعر» یا همان Ailanthus altissima است. این گیاه که ریشههای خود را در خاک چین دارد، اکنون در بسیاری از شهرهای جهان، از اروپا گرفته تا ایالات متحده، به عنوان یک «مهاجم بیرحم» شناخته میشود. اما در ایران، این گونه نه تنها در حال گسترش است، بلکه به دلیل مدیریت ناشیانه در برخی پروژههای فضای سبز، به تهدیدی برای تنوع زیستی و سلامت عمومی تبدیل شده است.
تهاجم از ریشه تا بذر؛ ماشین تولیدی برای اشغال فضا
آنچه درخت عرعر را از یک درخت معمولی متمایز میکند، استراتژی تکثیر تهاجمی آن است. برخلاف بسیاری از درختان که برای رشد به شرایط خاصی نیاز دارند، عرعر یک «بازنده نبودن» ذاتی دارد. این درخت هم از طریق تولید انبوه بذرها و هم از طریق سیستم ریشهای پیچیده خود، به سرعت در هر حفرهای رخنه میکند.
متخصصان هشدار میدهند که حتی پس از قطع تنه اصلی، این درخت با تولید دهها پاجوش از طریق ریشههای زیرزمینی، خود را بازسازی میکند. این ویژگی باعث شده است که کنترل این گونه در زمینهای بایر، حاشیه رودخانهها و حتی باغهای خصوصی، به یک کابوس مدیریتی برای شهروندان و شهرداریها تبدیل شود.
آللوپاتی؛ سلاح شیمیایی در جنگ برای بقا
اما خطر عرعر تنها در سرعت رشد آن نیست؛ خطر اصلی در نوع رقابت آن نهفته است. این گونه دارای خاصیت «آللوپاتیک» (Allelopathic) است. به زبان ساده، عرعر با ترشح مواد شیمیایی خاص از ریشهها و برگهای خود در خاک، محیط اطراف را برای رشد سایر گیاهان مسموم میکند. این یعنی حضور عرعر در یک منطقه، حکم حکممرگ برای تنوع گیاهی بومی آن منطقه را دارد.
از ترک شدن پیادهروها تا سلامت شهروندان
پیامدهای این تهاجم تنها محدود به طبیعت نیست؛ عرعر مستقیماً با کیفیت زندگی شهری گره خورده است. گزارشهای متعدد شهروندان از نقاط مختلف کشور، از آسیبهای شدید به کفسازی پیادهروها و دیوارها گرفته تا تخریب شبکههای فاضلاب را ناشی از ریشههای تهاجمی این درخت میداند.
از سوی دیگر، بعد سلامت عمومی نیز از این ماجرا در امان نیست. بوی نامطبوع گلهای نر این درخت و احتمال بروز واکنشهای حساسیتی در افراد نسبت به گردهها و ترکیبات شیمیایی آن، از جمله مواردی است که کیفیت زیست در مجاورت این درختان را کاهش میدهد. علاوه بر این، هزینههای سنگین هرس، کنترل پاجوشها و تعمیر زیرساختهای آسیبدیده، بار مالی سنگینی را بر دوش بودجههای مدیریت شهری قرار میدهد.
الگوی جهانی؛ درسهایی از اروپا و آمریکا
در حالی که ایران در مرحله مواجهه با این بحران است، کشورهای پیشرو، راهکار خود را مشخص کردهاند. اتحادیه اروپا، گونههای مهاجم را از اصلیترین تهدیدهای تنوع زیستی میشناسد و برنامههای ویژهای برای کنترل آنها دارد. در ایتالیا، پروژههای رسمی برای حذف این گونه با حمایت مستقیم اتحادیه اروپا در جریان است. از سوی دیگر، سازمان جنگلداری ایالات متحده (US Forest Service) دستورالعملهای تخصصی برای مدیریت این گونه منتشر کرده است. این واقعیت نشان میدهد که مدیریت عرعر، یک موضوع علمی و بینالمللی است، نه صرفاً یک مسئله باغداری ساده.
مطالبه ملی: گذار از گیاهان مهاجم به اکوسیستم بومی
در همین راستا، کارزاری ملی از میان متخصصان، مهندسان فضای سبز و شهروندان شکل گرفته است که با ارائه یک نقشه راه، خواستار تغییر رویکرد در مدیریت فضای سبز کشور شده است. مطالبه اصلی این کارزار، توقف فوری کاشت گونههای مهاجم و جایگزینی آنها با درختان بومی و سازگار با اقلیم ایران است.
درخواستهای کلیدی این کارزار شامل موارد زیر است:
۱. توقف کاشت جدید در تمامی پروژههای دولتی و شهرداریها.
۲. تدوین برنامه ملی مدیریت برای شناسایی میزان پراکنش این گونه در استانها.
۳. اولویتبندی حذف در مناطق حساس مانند مدارس، مراکز درمانی و مجاورت شبکههای زیرساختی.
۴. اصلاح قوانین برای تسهیل حذف این درختان در املاک خصوصی بدون درگیریهای حقوقی پیچیده.
هدف از این جنبش، نه قطع درختان، بلکه هوشمندسازی فضای سبز است. جامعه علمی و شهروندی تأکید دارند که توسعه فضای سبز باید بر پایه «پایداری» و «هماهنگی با طبیعت» باشد، نه بر پایه کاشت گونههایی که در بلندمدت، خود به دشمنان اکوسیستم و زیرساختهای شهری تبدیل میشوند. اکنون نوبت مسئولان است تا با نگاهی علمی، این تهاجم خاموش را متوقف کنند.
لینک کارزار: درخواست توقف کاشت و جایگزینی درخت عرعر (Ailanthus altissima) در شهرهای ایران
پایان پیام