گزارشی از وضعیت بحرانی تنوع زیستی در ایران
به گزارش گلونی، بیش از ۷۷ درصد از ۲۱۴۳ گونه بومی ایران (حدود ۱۶۵۴ گونه)، در وضعیت «تهدیدشده» قرار دارند؛ دستهای که شامل گونههای آسیبپذیر، در معرض خطر و بحرانی میشود. در این میان، یوزپلنگ آسیایی به عنوان نماد حیات وحش ایران، با جمعیتی کمتر از ۵۰ تا ۶۰ فرد در طبیعت، بحرانیترین وضعیت ممکن را تجربه میکند.
تلاشها و دستاوردهای حفاظتی
در سالهای اخیر، دولت ایران برای مقابله با این چالشها گامهای مهمی برداشته است:
شبکه مناطق حفاظتشده: تعداد مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست به ۳۳۰ منطقه با وسعت ۱۹.۸ میلیون هکتار (معادل ۱۲ درصد از مساحت کشور) رسیده است. هدف بلندمدت، گسترش این شبکه به ۲۰ درصد از مساحت کشور (حدود ۳۰ میلیون هکتار) است تا نقاط فاقد حفاظت (Gaps) نیز تحت پوشش قرار گیرند.
برنامه عمل برای گونههای در معرض خطر: تاکنون برنامه حفاظت برای ۲۵ گونه شاخص از جمله یوزپلنگ آسیایی، گورخر ایرانی، خرس سیاه آسیایی، گوزن زرد ایرانی، سوسمار کور غارزی و بلوط لرستانی تدوین شده و تهیه ۱۳ برنامه دیگر نیز در دستور کار است. در همین راستا، جمعیت پستانداران شاخص در مناطق تحت مدیریت، از ۲۲۷ هزار به بیش از ۲۴۰ هزار فرد افزایش یافته است.
قوانین و سیاستگذاری: ایران در سال ۱۹۹۴ به کنوانسیون تنوع زیستی (CBD) پیوست. برنامه اقدام ملی تنوع زیستی (NBSAP) تاکنون در سه نسل تدوین شده است که نسل سوم آن (NBSAP3) با اهداف استراتژیک تا سال ۱۴۳۰ در حال بازنگری نهایی است. همچنین در اردیبهشت ۱۴۰۴، رئیسجمهور سازمان حفاظت محیط زیست را مکلف به تدوین «برنامه راهبردی جامع حفاظت از تنوع زیستی» کرد.
اقدامات نوآورانه: راهاندازی اولین پایگاه داده متمرکز تنوع زیستی، ایجاد مرکز پایش هوشمند برای ارائه دادههای لحظهای، و تدوین دستورالعمل حفاظت از غارها (که منجر به افزایش ۴۹۰ درصدی غارهای تحت حفاظت شده)، از جمله اقدامات نوین در این حوزه است.
گزارشی از وضعیت بحرانی تنوع زیستی در ایران
روز جهانی تنوع زیستی برای ایران نه صرفاً یک مناسبت تقویمی، که فرصتی برای بازنگری در رابطه با طبیعت و ارزیابی عملکردمان در قبال این گنجینه ملی است. ایران به دلیل قرارگیری در قلب دو «کانون داغ» (Hotspot) تنوع زیستی جهان، مسئولیتی سنگین در حفظ اکوسیستمهای منحصربهفرد و گونههای در معرض انقراض دارد.
اگرچه تهدیدها همچنان جدی است، اما تعهد دولت به برنامههای راهبردی بلندمدت، گسترش مناطق حفاظتشده و بهرهگیری از فناوریهای نوین، نشاندهنده عزم جدی برای حفاظت از سرمایههای ملی است. با این حال، موفقیت در این مسیر بدون مشارکت فعال جوامع محلی، افزایش آگاهی عمومی و حمایت همهجانبه نهادهای اجرایی و قضایی ممکن نخواهد بود. حفاظت از طبیعت، در واقع حفاظت از فردای انسان ایرانی است.
منابع مطالعاتی:
_سازمان ملل متحد (International Day for Biological Diversity).
_کنوانسیون تنوع زیستی (CBD)، گزارشهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶.
_گزارشهای وزارت جهاد کشاورزی و سازمان حفاظت محیط زیست ایران.
_دادههای فهرست سرخ اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN).
پایان پیام
نویسنده: مصیب شیرانی