نخستین «روز جهانی میراث فرهنگی زیر آب»؛ گرامیداشت گنجینههای غرقشده تاریخ و تمدن
به گزارش گلونی ۲۱ اوت ۲۰۲۶ برابر با ۳۰ مرداد ۱۴۰۵، نخستین «روز جهانی میراث فرهنگی زیر آب» گرامی داشته میشود؛ مناسبتی جهانی که با هدف افزایش آگاهی درباره اهمیت حفاظت از میراث فرهنگی نهفته در زیر آبها و تقویت همکاریهای بینالمللی برای پاسداری از این گنجینههای ارزشمند شکل گرفته است.
میراث فرهنگی زیر آب، بخش کمتر دیدهشده اما بسیار مهمی از تاریخ مشترک بشریت است؛ میراثی که در اعماق اقیانوسها، دریاها، رودخانهها و دریاچهها جای گرفته و میتواند روایتگر هزاران سال زندگی، تجارت، مهاجرت، جنگ، دریانوردی، تبادل فرهنگی و شکلگیری تمدنها باشد.
گنجینههایی در اعماق آب
وقتی از میراث فرهنگی سخن میگوییم، معمولاً بناهای تاریخی، محوطههای باستانی، آثار معماری و اشیای موزهای در ذهن تداعی میشوند؛ اما بخش قابلتوجهی از تاریخ بشر در زیر آبها قرار دارد.
کشتیهای غرقشده، بنادر و شهرهای باستانی، بقایای سکونتگاههای انسانی، آثار معماری، اشیای تاریخی و محوطههای باستانشناختی زیر آب، هر یک بخشی از پازل بزرگ تاریخ تمدن بشر را در خود جای دادهاند.
این آثار تنها اشیایی قدیمی نیستند؛ آنها اسناد خاموشی از ارتباط جوامع انسانی با آب، مسیرهای تجاری، فناوریهای دریانوردی و تعامل میان فرهنگها هستند. از همین رو، حفاظت از آنها به معنای حفاظت از بخشی از حافظه تاریخی و هویت مشترک بشریت است.
با این حال، بسیاری از این گنجینهها در معرض تهدید قرار دارند؛ غارت و قاچاق آثار باستانی، فعالیتهای عمرانی و صنعتی، توسعه بنادر و زیرساختهای ساحلی، گردشگری کنترلنشده، آلودگی، تغییرات اقلیمی و افزایش دمای آب دریاها میتوانند به این میراث آسیبهای جبرانناپذیری وارد کنند.
ابتکار مصر و نقش یونسکو
ایده نامگذاری یک روز جهانی برای میراث فرهنگی زیر آب، برای نخستین بار از سوی مصر و از طریق مرکز باستانشناسی دریایی و میراث فرهنگی زیر آب دانشگاه اسکندریه مطرح شد.
این پیشنهاد در نهایت در چهلوسومین نشست کنفرانس عمومی یونسکو در نوامبر ۲۰۲۵ به تصویب رسید و ۲۱ اوت بهعنوان روز سالانه این مناسبت جهانی تعیین شد.
نامگذاری این روز را میتوان گامی مهم برای قرار دادن میراث فرهنگی زیر آب در کانون توجه سیاستگذاران، دانشگاهها، باستانشناسان، محیطزیستپژوهان، جوامع ساحلی و افکار عمومی جهان دانست.
۲۵ سال از کنوانسیون تاریخی یونسکو
سال ۲۰۲۶ از نظر دیگری نیز برای میراث فرهنگی زیر آب اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا بیستوپنجمین سالگرد تصویب کنوانسیون ۲۰۰۱ یونسکو درباره حفاظت از میراث فرهنگی زیر آب است.
این کنوانسیون مهمترین چارچوب حقوقی بینالمللی اختصاصیافته به حفاظت از میراث فرهنگی زیر آب به شمار میرود و بر حفاظت، پژوهش علمی مسئولانه، همکاری بینالمللی و جلوگیری از بهرهبرداری تجاری و قاچاق آثار تاریخی زیر آب تأکید دارد.
یکی از اصول مهم این رویکرد آن است که میراث فرهنگی زیر آب نباید صرفاً بهعنوان منبعی برای استخراج اشیای ارزشمند و فروش آنها دیده شود؛ بلکه باید در جایگاه یک میراث تاریخی و علمی مورد مطالعه، حفاظت و مدیریت قرار گیرد.
تغییرات اقلیمی؛ تهدیدی جدید برای میراث غرقشده
امروزه تهدیدهای پیش روی میراث فرهنگی زیر آب تنها به غارت و فعالیتهای انسانی محدود نمیشود. تغییرات اقلیمی نیز به عاملی فزاینده برای آسیبپذیری این میراث تبدیل شده است.
افزایش دمای آب، تغییر شیمیایی و اسیدیشدن اقیانوسها، افزایش سطح آب دریاها، فرسایش ساحلی، تغییر الگوهای طوفان و افزایش شدت برخی رخدادهای حدی میتواند شرایط فیزیکی و شیمیایی محیطی را که آثار تاریخی برای قرنها در آن باقی ماندهاند، تغییر دهد.
از سوی دیگر، تغییرات اکولوژیک در محیطهای دریایی و ساحلی نیز ممکن است بر وضعیت محوطههای باستانشناختی زیر آب تأثیر بگذارد.
بنابراین، حفاظت از میراث فرهنگی زیر آب دیگر موضوعی صرفاً باستانشناختی نیست؛ بلکه موضوعی مشترک میان باستانشناسی، علوم دریایی، محیط زیست، تغییرات اقلیمی، حقوق بینالملل و مدیریت پایدار سواحل است.
خلیجفارس؛ میراثی که نباید فراموش شود
برای کشورهایی مانند ایران، این مناسبت اهمیت ویژهای دارد. خلیجفارس تنها یک پهنه آبی راهبردی و اقتصادی نیست؛ بلکه بخشی از تاریخ چند هزار ساله ارتباط انسان با دریا، تجارت، دریانوردی و تبادل فرهنگی در منطقه است.
سواحل و جزایر خلیجفارس، از جمله جزایر ایرانی، در طول تاریخ محل رفتوآمد دریانوردان، بازرگانان و جوامع مختلف بودهاند. بقایای بنادر تاریخی، مسیرهای دریایی، کشتیهای غرقشده و آثار مرتبط با زندگی جوامع ساحلی میتوانند اطلاعات ارزشمندی درباره تاریخ این منطقه در اختیار پژوهشگران قرار دهند.
در چنین شرایطی، حفاظت از میراث فرهنگی زیر آب خلیج فارس باید بخشی از سیاست جامع حفاظت از محیط زیست و میراث فرهنگی دریایی ایران باشد.
این موضوع بهویژه در شرایطی اهمیت پیدا میکند که اکوسیستم خلیجفارس همزمان با فشارهایی مانند آلودگی نفتی، توسعه ساحلی، فعالیتهای بندری و صنعتی، تغییرات اقلیمی و افزایش دمای آب مواجه است.
میراث فرهنگی و محیط زیست؛ دو میراث درهمتنیده
یکی از مهمترین نکاتی که «روز جهانی میراث فرهنگی زیر آب» میتواند به آن توجه دهد، پیوند عمیق میان میراث فرهنگی و میراث طبیعی است.
بسیاری از محوطههای تاریخی زیر آب در کنار زیستبومهای دریایی قرار دارند و هرگونه تخریب محیطی میتواند همزمان به طبیعت و آثار تاریخی آسیب وارد کند.
از این منظر، حفاظت از میراث فرهنگی زیر آب باید در چارچوب مدیریت یکپارچه مناطق ساحلی و دریایی دنبال شود؛ رویکردی که در آن حفاظت از اکوسیستمها، میراث تاریخی، منافع جوامع محلی و توسعه اقتصادی پایدار در کنار یکدیگر دیده شوند.
فناوری؛ چشم جدید برای کشف تاریخ پنهان
پیشرفت فناوری فرصتهای تازهای برای مطالعه این میراث فراهم کرده است. تصویربرداری ماهوارهای، سنجش از دور، سونار، نقشهبرداری سهبعدی، رباتهای زیرآبی و هوش مصنوعی میتوانند به شناسایی، مستندسازی و پایش محوطههای تاریخی زیر آب کمک کنند.
این فناوریها امکان مطالعه بسیاری از محوطهها را بدون جابهجایی یا تخریب آثار فراهم میکنند و میتوانند در آینده نقش مهمی در ایجاد بانکهای اطلاعاتی و نقشههای جامع میراث فرهنگی زیر آب داشته باشند.
مسئولیت ما در برابر نسلهای آینده
میراث فرهنگی زیر آب متعلق به یک کشور، یک نسل یا یک گروه خاص نیست؛ بخشی از حافظه مشترک بشریت است.
حفاظت از این میراث نیازمند همکاری میان دولتها، دانشگاهها، سازمانهای بینالمللی، باستانشناسان، دانشمندان علوم دریایی، جوامع محلی و سازمانهای مردمنهاد است.
آموزش عمومی، برگزاری نمایشگاهها و برنامههای علمی، حمایت از پژوهشهای تخصصی، ایجاد سامانههای پایش و ثبت محوطههای زیر آب و مقابله جدی با قاچاق آثار تاریخی میتواند به حفاظت بهتر از این گنجینههای خاموش کمک کند.
سخن پایانی
نخستین «روز جهانی میراث فرهنگی زیر آب» تنها یک مناسبت تقویمی نیست؛ دعوتی است برای دیدن بخشی از تاریخ بشر که قرنها در سکوت آبها پنهان مانده است.
در اعماق دریاها و دریاچهها، داستانهایی از تمدن، تجارت، مهاجرت، جنگ، زندگی و ارتباط انسان با طبیعت همچنان باقی است. اگر امروز از آنها حفاظت نکنیم، ممکن است بخشی از این تاریخ برای همیشه از میان برود.
۲۱ اوت ۲۰۲۶ میتواند نقطه آغاز گفتوگویی جهانی درباره این پرسش اساسی باشد: چگونه میتوانیم میراثی را که قرنها زیر آب دوام آورده است، در برابر تهدیدهای قرن بیستویکم حفظ کنیم؟
پاسخ به این پرسش، نیازمند عبور از نگاه صرفاً باستانشناختی و حرکت به سوی یک رویکرد جامع است؛ رویکردی که در آن میراث فرهنگی، محیط زیست دریایی، دانش علمی، فناوری و مشارکت جوامع محلی در کنار یکدیگر قرار گیرند.
حفاظت از میراث فرهنگی زیر آب، در حقیقت حفاظت از بخشی از حافظه مشترک بشریت و انتقال آن به نسلهایی است که هنوز نیامدهاند.
تهیه و تدوين: مصیب شیرانی
پایان پیام
بیشتر بخوانید: ورشکستگی آبی و بنبست انرژی؛ آیا آبشیرینکنهای خورشیدی نجاتبخش ایران هستند؟