قاچاق بنزین؛ هزینهای که فقط از جیب اقتصاد ایران پرداخت نمیشود
به گزارش گلونی، قاچاق بنزین در ایران معمولاً با اعداد میلیاردی، اختلاف قیمت و زیان اقتصادی سنجیده میشود؛ اما یک صورتحساب کمتر دیدهشده هم وجود دارد: صورتحساب محیط زیست. هر لیتر بنزینی که از شبکه رسمی خارج میشود و در مسیرهای غیررسمی جابهجا میشود، ممکن است در معرض نشت، تبخیر، آتشسوزی و رهاسازی در خاک و آب قرار بگیرد. از سوی دیگر، قاچاق بنزین به معنای مصرف بیشتر سوخت فسیلی و دشوارتر شدن مدیریت تقاضای انرژی است.
آمار دقیق قاچاق بنزین در ایران محل اختلاف است. مرکز دادههای باز ایران با اشاره به نبود آمار رسمی و دقیق، از برآوردهایی بین حدود ۱۰ تا ۲۲ میلیون لیتر بنزین قاچاق در روز در سالهای گذشته خبر داده است. همین منبع تأکید میکند که گازوئیل و دیگر فرآوردهها نیز جدا از این رقم قاچاق میشوند.
اما اگر از عددها فاصله بگیریم، سؤال مهمتری مطرح میشود: این حجم از جابهجایی غیررسمی سوخت چه اثری بر محیط زیست دارد؟
قاچاق بنزین چگونه هوا را آلوده میکند؟
بنزین مادهای فرّار است. بنابراین آلودگی آن الزاماً با ریختن یک مخزن سوخت روی زمین آغاز نمیشود. حتی هنگام ذخیرهسازی، انتقال و تخلیه بنزین، بخشی از آن به شکل بخار وارد هوا میشود.
اسناد فنی آژانس حفاظت محیط زیست آمریکا نشان میدهند که انتقال و ذخیره بنزین از منابع انتشار ترکیباتی مانند بنزن است. در ایران نیز مطالعات انجامشده در جایگاههای سوخت، وجود ترکیبات BTEX (بنزن، تولوئن، اتیلبنزن و زایلن) را در هوای اطراف جایگاهها بررسی کردهاند.
یک مطالعه در اردبیل گزارش کرد که غلظت بنزن در نمونههای بررسیشده از حد شغلی مورد اشاره وزارت بهداشت ایران بالاتر بوده است. این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که سوخت از مسیرهای رسمی و مجهز به سامانههای کنترل بخارات خارج شود و در ظروف و مخازنی جابهجا شود که الزاماً چنین کنترلهایی ندارند.
نخستین قربانی قاچاق بنزین؛ خاک
یکی از روشنترین پیامدهای زیستمحیطی قاچاق بنزین، احتمال نشت و ریختوپاش در طول مسیر است.
حمل سوخت در ظروف غیراستاندارد، بارگیری و تخلیه مکرر و نگهداری موقت، احتمال تماس فرآوردههای نفتی با خاک را افزایش میدهد.
نفت و فرآوردههای نفتی پس از ورود به خاک میتوانند ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی آن را تغییر دهند. گزارش برنامه محیط زیست سازمان ملل درباره آلودگی نفتی نشان میدهد که هیدروکربنها میتوانند نفوذپذیری و کیفیت خاک را تغییر دهند و خاک آلوده را به منبعی برای انتشار مداوم آلایندهها تبدیل کنند.
مشکل اینجاست که آلودگی خاک الزاماً همانجا نمیماند.
از خاک تا آب زیرزمینی
بخشی از ترکیبات موجود در فرآوردههای نفتی میتواند در آب حل شود و همراه آب زیرزمینی جابهجا شود. به این ترتیب، یک نشت کوچک در محل ذخیره یا انتقال سوخت میتواند پیامدی فراتر از همان نقطه داشته باشد.
EPA توضیح میدهد که وقتی بنزین وارد خاک و آب زیرزمینی شود، ترکیبات مختلف آن بر اساس فرّاریت و حلالیت میتوانند در محیط حرکت کنند؛ برخی ترکیبات در آب حل میشوند و برخی دیگر به شکل بخار در منافذ خاک حرکت میکنند.
تجربههای جهانی آلودگی نفتی نیز نشان میدهد که آلودگی خاک، آب سطحی و آب زیرزمینی میتواند به کشاورزی، شیلات و اکوسیستمها آسیب بزند.
بنابراین در مناطق خشک و کمآب ایران، مسئله فقط «کثیف شدن یک قطعه زمین» نیست؛ نشت سوخت میتواند به یک مسئله منابع آب تبدیل شود.
قاچاق بنزین و ردپای کربنی جادهها
قاچاق بنزین، شبکهای از حملونقل را به وجود میآورد که برای دور زدن مسیرهای رسمی شکل گرفته است. این حملونقل علاوه بر مصرف خود سوخت، به معنای سفرهای اضافی، استفاده از خودروهای فرسودهتر و گاهی انتخاب مسیرهای طولانیتر و نامتعارف است.
البته باید میان انتشار آلاینده ناشی از مصرف بنزین و آلودگی ناشی از قاچاق آن تفاوت گذاشت. خودرو چه سوخت را قانونی خریده باشد و چه غیرقانونی، هنگام احتراق آلاینده تولید میکند. مسئله قاچاق در اینجا آن است که یک زنجیره حملونقل و مصرف غیرشفاف ایجاد میکند که کنترل و پایش زیستمحیطی آن دشوارتر است.
بنزین در هوا هم گم میشود
گاهی تصور میکنیم تنها سوختی که «از دست میرود» همان بنزینی است که روی زمین ریخته است. اما بخشی از بنزین در قالب بخار وارد هوا میشود.
ایران سالهاست برای کاهش بخارات بنزین در زنجیره توزیع، طرح «کهاب» (کاهش، هدایت، انتقال و بازیافت بخارات بنزین) را دنبال میکند. هدف این طرح کاهش انتشار بخارات در مراحل ذخیرهسازی، انتقال و عرضه است.
وقتی بخشی از سوخت خارج از این زنجیره جابهجا میشود، بخشی از کنترلهای طراحیشده برای کاهش انتشار بخارات نیز عملاً از چرخه خارج میشود.
محل ذخیره موقت؛ نقطه آسیبپذیر
در زنجیره رسمی، مخازن، تأسیسات انتقال و جایگاهها مشمول استانداردها و الزامات ایمنی و زیستمحیطی هستند. اما در زنجیره غیررسمی، ممکن است سوخت در ظروف، مخازن یا فضاهایی نگهداری شود که برای این کار طراحی نشدهاند.
پیامد میتواند نشت، تبخیر شدید یا آتشسوزی باشد. آتشسوزی فرآوردههای نفتی میتواند همزمان هوا، خاک و آب را تحت تأثیر قرار دهد.
سیستان و بلوچستان؛ مسئله فقط قاچاق نیست
در بحث سوختبری در استانهای مرزی، بهخصوص سیستان و بلوچستان، نباید مسئله محیط زیست را جدا از شرایط اجتماعی و اقتصادی منطقه دید.
اختلاف شدید قیمت سوخت میان ایران و کشورهای همسایه و نبود فرصتهای شغلی، بخشی از مردم مناطق مرزی را به سمت سوختبری سوق داده است.
به همین دلیل، تبدیل همه سوختبران خرد به «عامل تخریب محیط زیست» سادهسازی مسئله است. مسئولیت زیستمحیطی را باید در سطح کل زنجیره دید؛ از سیاست قیمتگذاری و مدیریت مصرف و نظارت بر شبکه توزیع گرفته تا شیوه حمل، ذخیرهسازی و کنترل مرزها.
اگر سوختبری محصول یک اقتصاد مرزی گرفتار فقر و نبود فرصت شغلی باشد، راهحل زیستمحیطی صرفاً برخورد انتظامی با سوختبر نیست.
یک تناقض بزرگ؛ ناترازی بنزین و قاچاق
ایران همزمان با بحران ناترازی بنزین مواجه است. در سالهای اخیر گزارشهایی از مصرف روزانه حدود ۱۳۰ میلیون لیتر بنزین و محدودیت تولید بنزین پایه منتشر شده است.
در چنین شرایطی، خروج غیرقانونی میلیونها لیتر سوخت فقط به معنای از دست رفتن یک یارانه یا یک کالای اقتصادی نیست؛ به معنای از دست رفتن انرژیای است که تولید آن خود به منابع نفتی، آب، انرژی، زیرساخت پالایش و حملونقل نیاز دارد.
به عبارت دیگر، هر لیتر سوخت قاچاقشده، بخشی از ردپای محیط زیستی خود را پیش از رسیدن به مرز ایجاد کرده است.
راهحل فقط «بیشتر گرفتن قاچاقچی» نیست
برای کاهش تبعات محیط زیستی قاچاق بنزین، چند سیاست باید همزمان اجرا شود: اندازهگیری واقعی مسئله، کنترل نشت و بخارات در کل زنجیره سوخت، پایش خاک و آب در مناطق پرتردد سوختبرها، کاهش انگیزه اقتصادی قاچاق و اصلاح مصرف سوخت.
تا وقتی آمار قاچاق سوخت دقیق و قابل راستیآزمایی نباشد، برآورد خسارت زیستمحیطی هم دشوار است. در کنار کنترلهای فنی، ایجاد شغل، توسعه زیرساخت و اصلاح سیاستهای انرژی در مناطق مرزی نیز بخشی از راهحل است.
محیط زیست، قربانی خاموش قاچاق بنزین
قاچاق بنزین را میتوان با یک عدد (تعداد لیترهای خارجشده از کشور) اندازه گرفت؛ اما خسارت واقعی آن در همان عدد خلاصه نمیشود.
بخشی از خسارت در بخارهایی است که وارد هوا میشوند؛ بخشی در سوختی که روی خاک میریزد؛ بخشی در هیدروکربنهایی که میتوانند به آب زیرزمینی راه پیدا کنند؛ بخشی در انتشار ناشی از حملونقل و مصرف؛ و بخشی هم در منابعی که برای تولید و انتقال سوخت مصرف شده اما بدون نظارت زیستمحیطی کافی از چرخه رسمی خارج میشوند.
در نتیجه، وقتی از قاچاق بنزین حرف میزنیم، بهتر است فقط نپرسیم «چند لیتر سوخت قاچاق شده؟»
سؤال محیط زیستی مهمتر این است:
«این چند میلیون لیتر، چه مقدار آلودگی را هم با خود جابهجا کرده است؟»
پاسخ دقیق به این سؤال نیازمند دادههای میدانی است؛ نمونهبرداری از خاک و آب، اندازهگیری بخارات در مسیرهای انتقال و بررسی نقاط ذخیره و سوختگیری غیررسمی. اما شواهد علمی موجود درباره رفتار هیدروکربنها نشان میدهد که نادیده گرفتن این بخش از ماجرا، به معنای حذف خسارت نیست؛ فقط آن را از صورتحساب اقتصادی به یک هزینه پنهان زیستمحیطی منتقل میکند.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: قاچاقچیان سوخت با استفاده از زد و بند سوخت را به خارج کشور قاچاق میکنند