نقشه ژنتیکی حیات وحش ایران؛ گامی برای حفاظت از گونههای در معرض تهدید
به گزارش گلونی برای نجات حیات وحش ایران معمولاً دنبال چیزهایی میگردیم که دیده میشوند؛ تعداد حیوانات، وسعت زیستگاه، میزان شکار یا حتی تعداد تلفات. اما بخشی از وضعیت یک گونه را نمیتوان با دوربین و سرشماری دید. باید سراغ چیزی رفت که در بدن حیوان پنهان است: DNA.
حالا سازمان حفاظت محیط زیست در حال اجرای سه طرح ملی مطالعات مولکولی حیاتوحش است؛ طرحهایی که طبق اعلام رئیس گروه ذخایر ژنتیکی دفتر موزه ملی تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی این سازمان، حدود ۶۰ درصد پیشرفت داشتهاند. یکی از اهداف این مطالعات، تهیه نقشه ژنتیکی حیات وحش ایران و شناسنامه ژنتیکی گونههای شاخص و در معرض تهدید است.
اما اصلاً چرا باید برای حیوانات نقشه ژنتیکی تهیه کنیم؟
نقشه ژنتیکی حیات وحش ایران چه چیزی را نشان میدهد؟
فرض کنیم در یک منطقه چندین یوز، گوزن زرد یا خرس سیاه زندگی میکنند. از دور که نگاه کنیم، همه چیز خوب به نظر میرسد؛ حیوان هست، جمعیت هم وجود دارد.
اما ژنتیک سؤالهای دیگری مطرح میکند: این حیوانها چقدر با یکدیگر خویشاوندند؟ تنوع ژنتیکی حیات وحش ایران در این جمعیتها چقدر است؟ آیا جمعیتهای مختلف یک گونه هنوز با هم ارتباط دارند یا هرکدام در یک تکه جداافتاده از زیستگاه گرفتار شدهاند؟
این پرسشها برای حفاظت از گونههای در معرض تهدید اهمیت زیادی دارند.
وقتی زیستگاهها تکهتکه میشوند، حیوانات کمتر میتوانند بین مناطق مختلف رفتوآمد کنند. جمعیتها کوچکتر و منزویتر میشوند و در چنین شرایطی احتمال جفتگیری میان افراد خویشاوند افزایش پیدا میکند.
ممکن است حیوان هنوز در طبیعت حضور داشته باشد، اما از نظر ژنتیکی وضعیت چندان مطلوبی نداشته باشد.
کدام گونههای حیاتوحش ایران بررسی میشوند؟
در طرحهای مطالعات ژنتیکی، گونههایی مانند یوزپلنگ آسیایی، خرس سیاه و گوزن زرد ایرانی مورد توجه قرار گرفتهاند. همچنین مطالعاتی درباره تنوع ژنومی و تبارزایی برخی گونهها از جمله افعی گرزه و افعی رازی در حال انجام است.
قرار نیست یک آزمایش DNA ناگهان مشخص کند کدام حیوان سالم است و کدام حیوان در خطر.
ماجرا پیچیدهتر است.
پژوهشگران میخواهند بدانند جمعیتهای مختلف یک گونه چه رابطهای با یکدیگر دارند، تنوع ژنتیکی آنها چقدر است و وضعیت ژنوم آنها چه تصویری از گذشته و آینده این جمعیتها به دست میدهد.
این اطلاعات میتواند در تصمیمهای حفاظتی به کار بیاید؛ از مدیریت جمعیتهای کوچک و برنامههای تکثیر و احیا گرفته تا بررسی ارتباط میان جمعیتهای جداافتاده.
به زبان ساده، محیطبان میخواهد بداند چند حیوان داریم و متخصص ژنتیک میخواهد بداند این حیوانها از نظر ژنتیکی چقدر فرصت ادامه حیات دارند.
تنوع ژنتیکی چرا برای بقای گونهها مهم است؟
تنوع ژنتیکی به یک جمعیت کمک میکند در برابر تغییرات محیطی و بیماریها ظرفیت سازگاری بیشتری داشته باشد. وقتی این تنوع کاهش پیدا کند، یک جمعیت کوچک و منزوی ممکن است در برابر تغییرات آینده آسیبپذیرتر شود.
به همین دلیل، شناخت وضعیت ژنتیکی گونههای در معرض تهدید میتواند یکی از ابزارهای مهم در برنامهریزی حفاظت از حیاتوحش باشد.
البته این اطلاعات قرار نیست جای زیستگاه و حفاظت میدانی را بگیرد.
DNA نمیتواند جلوی بولدوزر را بگیرد
اینجا باید حواسمان باشد که از ژنتیک هم انتظار معجزه نداشته باشیم.
اگر جاده از وسط زیستگاه بگذرد، اگر شکار ادامه پیدا کند، اگر آب و غذا کم شود و اگر زیستگاهها تکهتکه شوند، بهترین نقشه ژنتیکی حیات وحش هم بهتنهایی نمیتواند یک گونه را از خطر انقراض نجات دهد.
ارزش این مطالعات زمانی مشخص میشود که دادههای ژنتیکی به حفاظت واقعی وصل شوند؛ به تصمیمهای مدیریتی، حفاظت از زیستگاه، ایجاد ارتباط میان جمعیتها و کاهش تهدیدهایی که حیاتوحش ایران هر روز با آنها روبهروست.
حالا خبر خوب این است که چنین مطالعاتی در حال انجام است.
اما سؤال مهمتر این است که بعد از کامل شدن نقشه ژنتیکی حیات وحش ایران، با این اطلاعات چه خواهیم کرد؟
چون برای نجات گونههای در معرض تهدید، فقط شناختن ژنها کافی نیست. باید بتوانیم از این شناخت برای حفاظت بهتر از حیوانی استفاده کنیم که هنوز در گوشهای از ایران زندگی میکند.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: باغ وحش انزلی چگونه پیش از مجوز محیط زیست به حیوانات رسید؟