تندیس شاهپور اول؛ میراث ۱۷۰۰ سالهای که در دل غار بیشاپور نیازمند حفاظت است
به گزارش گلونی، محمدخلیل (رضا) محمودی، کارشناس ارشد باستانشناسی و مدیر داخلی مجموعه میراث جهانی بیشاپور، در یادداشتی اظهار داشت: در دل کوهستان بیشاپور، جایی که نور روز بهآرامی در دهانه یک غار تاریخی محو میشود، پیکرهای عظیم از سنگ به ارتفاع هفت متر قرار دارد که تاریخ ۱۷۰۰ ساله را بر دوش خود حمل میکند. تندیس شاهپور اول، شاهنشاه ساسانی، تنها یک اثر پیکرهتراشی نیست؛ بلکه سندی زنده از مهارت مهندسی نیاکان ما در ترکیب خلاقیت انسانی با ظرفیتهای طبیعی است؛ همان ستونهای استالاگمیتی که به دست هنرمندان باستانی به نماد اقتدار و شکوه یک امپراتوری تبدیل شدند.
حفاظت از این گنجینه بینظیر در بستر اقلیمی خاص و حساس غار، تنها با تدوین یک الگوی جامع حفاظتی که دانش مرمت، فناوری پایش و مدیریت سرمایه انسانی را در کنار هم قرار دهد، امکانپذیر خواهد بود.
آنچه تندیس شاهپور اول را از دیگر نقشبرجستههای ساسانی متمایز میکند، یکپارچگی کامل آن با زمینه سنگی غار است؛ ویژگیای که همزمان بر ارزش هنری اثر میافزاید و آن را در معرض تنشهای زمینساختی و فرسایشهای رطوبتی قرار میدهد.
مرمت علمی و پایش مستمر تندیس شاهپور
برخلاف نقشبرجستههای مرسوم که در سطحی دوبعدی حجاری شدهاند، پیکرهتراشی سهبعدی بیشاپور، اوج دشواری اجرایی در هنر سنگتراشی دوران باستان به شمار میرود.
پایداری درازمدت این اثر در گرو دو اقدام بنیادین است:
مرمت علمی و نانوفناورانه: ترمیم ترکهای موجود در پایه و بدنه تندیس باید با استفاده از مواد مقاومساز غیرشیمیایی و سازگار با کانیشناسی سنگآهک غار انجام شود؛ تنها از این طریق میتوان از شتاب گرفتن فرسایش جلوگیری کرد.
پایش مستمر: هر نوسان کوچک در سازه سنگی باید بهطور دورهای با تجهیزات دقیق نقشهبرداری، از جمله لیزراسکنرهای سهبعدی، ثبت و تحلیل شود تا مداخلات لازم، پیش از وقوع آسیبهای جبرانناپذیر، انجام گیرد.
حفاظت فیزیکی و کنترل ترافیک گردشگری
کنترل ترافیک گردشگری و پیشگیری از تخریبهای عمدی یا سهوی انسانی، از دیوارنویسی گرفته تا دست کشیدن بر سطح اثر، استقرار سامانهای هوشمند و غیرمخرب را ایجاب میکند.
حفاظت فیزیکی: نصب حفاظهای شفاف، با طراحی ساده و کاربردی و مواد اولیه همخوان با فضای غار، بهگونهای که ضمن منع تماس مستقیم بازدیدکنندگان با تندیس، حریم بصری آن مخدوش نشود.
پایش دیجیتال و هوشمند: تجهیز محوطه به دوربینهای مداربسته با قابلیتهایی چون دید شبانه، تصویربرداری مادونقرمز برای شناسایی الگوهای حرارتی مشکوک و تابش فرابنفش برای ارزیابی کیفیت سطح سنگ و تشخیص زودهنگام آسیبهای زیستی.
تأمین انرژی پایدار: با توجه به صعبالعبور بودن مسیر دسترسی و فقدان شبکه برق سراسری، بهرهگیری از صفحات خورشیدی در محوطه بیرونی غار، راهکاری هوشمندانه و سازگار با محیطزیست برای تأمین انرژی سامانههای امنیتی و روشنایی است.
حضور فیزیکی شبانهروزی: استقرار نگهبانان در پایگاههای اختصاصی غار، با توجه به موقعیت راهبردی و دشواری مسیر صعود، یک ضرورت عملیاتی انکارناپذیر است؛ حضوری که تضمینکننده پیشگیری از هرگونه تعرض احتمالی خواهد بود.
نورپردازی تندیس شاهپور اول در غار بیشاپور
هدف نهایی، پیوند ناگسستنی میان حفاظت و بهرهبرداری فرهنگی است. اجرای سامانه نورپردازی سرد، با شدت تابش کاملاً کنترلشده، از سویی هیبت و عظمت تندیس شاهپور را برای بازدیدکننده برجسته میسازد و از سوی دیگر، هیچ اثر مخربی، از تغییر رنگ سنگ گرفته تا رشد خزه بر اثر گرمای نامتعارف، بر ساختار اثر برجای نمیگذارد.
این روشنایی هدفمند، تندیس شاهپور را از سنگوارهای خاموش در دل تاریکی، به جاذبهای زنده و باشکوه تبدیل میکند که روایت اقتدار ساسانی را برای نسل امروز بازمیگوید.
صیانت از تندیس شاهپور اول، هزینه نیست؛ بلکه سرمایهگذاریای راهبردی بر هویت بصری ایران ساسانی است. تلفیق فناوریهای نوین پایش، مدیریت هوشمند انرژی و حمایت از نیروی انسانی متخصص، مسیری است که نهتنها این نماد اقتدار را برای نسلهای آینده حفظ میکند، بلکه آن را به یکی از درخشانترین مقاصد گردشگری فرهنگی ایران در عرصه جهانی تبدیل میسازد.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: تندیس باشکوه غار شاپور؛ نگهبان سنگی غار پارسی