از خشایارشا تا فیلم ۳۰۰؛ نگاهی به روایت‌های ایران‌ستیزانه و حقیقت تاریخ
به گزارش گلونی، تورج دریایی، ایران‌شناس و استاد تاریخ دانشگاه کالیفرنیا، در واکنش به اظهارات اخیر مارکو روبیو درباره تقابل ایران و یونان باستان، استفاده گزینشی از رویدادهای تاریخی برای اهداف سیاسی امروز را نقد کرد. او معتقد است جدا کردن بخش‌هایی از تاریخ از زمینه واقعی آن‌ها، می‌تواند به ابزاری برای بازتولید مرزبندی‌های سیاسی و فرهنگی تبدیل شود.
دریایی با اشاره به لشکرکشی خشایارشا به یونان و آتش‌سوزی آتن در سال ۴۸۰ پیش از میلاد گفت که روایت این رویدادها بدون توجه به زمینه تاریخی و تحولات بعدی، تصویری کامل از مناسبات ایران و یونان به دست نمی‌دهد. به گفته او، اگر قرار است تاریخ باستان مبنای داوری درباره تمدن‌ها باشد، نمی‌توان لشکرکشی اسکندر مقدونی به قلمرو هخامنشیان و آتش‌گرفتن تخت‌جمشید را از همین روایت کنار گذاشت.
تاریخ باستان در خدمت سیاست امروز
این استاد تاریخ تأکید کرد که استفاده گزینشی از تاریخ پدیده تازه‌ای نیست؛ مسئله اصلی، چگونگی انتخاب و بازنمایی رویدادهای گذشته و پیوند دادن آن‌ها با منازعات امروز است. چنین رویکردی می‌تواند تاریخ را از بستر واقعی خود جدا کند و آن را در خدمت اهداف سیاسی قرار دهد.
دریایی در تحلیل اظهارات روبیو، به تلاش برای پیوند دادن هویت تاریخی یونان با مفهوم تمدن غرب اشاره کرد. به اعتقاد او، این سخنان را باید در بستر روابط آمریکا و اروپا و تلاش برای تقویت همبستگی میان کشورهای غربی بررسی کرد.
در شرایطی که روابط دو سوی آتلانتیک با اختلاف‌هایی روبه‌روست، ارجاع به میراث مشترک تمدنی می‌تواند به ابزاری برای تقویت همگرایی سیاسی و ترسیم مرز میان غرب و دیگر بخش‌های جهان تبدیل شود. در چنین چارچوبی، تاریخ باستان نه فقط موضوعی برای مطالعه گذشته، بلکه سرمایه‌ای برای شکل دادن به هویت سیاسی امروز است.
مناسبات ایران و یونان فراتر از تقابل تمدنی است
این ایران‌شناس هشدار داد که نباید جغرافیای سیاسی غرب را با پیوندهای واقعی تاریخی و فرهنگی ملت‌ها یکسان دانست. مناسبات ایران و یونان را نمی‌توان به روایت ساده‌شده‌ای از تقابل دو جهان فروکاست؛ این روابط به بررسی در بستر گسترده‌تر تاریخ و فرهنگ نیاز دارند.
به گفته دریایی، واکنش به اظهارات روبیو نیز نباید به بازتولید همان منطق تقابل تمدنی محدود شود. اهمیت این بحث در آن است که بار دیگر نقش تاریخ و هویت تمدنی را در منازعات سیاسی معاصر برجسته می‌کند و فرصتی برای بازاندیشی درباره جایگاه ایران در جهان امروز به وجود می‌آورد.
او شناخت دقیق پیشینه تاریخی، میراث‌فرهنگی و موقعیت تمدنی ایران را ضروری دانست و تأکید کرد که مواجهه با روایت‌های بیرونی باید بر دانش تاریخی و شواهد مستند تکیه داشته باشد.
از فیلم «۳۰۰» تا روایت‌های سیاسی از ایران
دریایی با اشاره به تصور برخی درباره نقش غرب در نجات ایران یا فراهم کردن زمینه دموکراسی، بر ضرورت ارزیابی واقع‌بینانه مناسبات قدرت و منافع دولت‌ها تأکید کرد. از نظر او، تحولات سیاسی و اظهارات مقام‌های آمریکایی را نمی‌توان صرفاً بر پایه ادعاهای سیاسی یا تصویرسازی‌های آرمان‌گرایانه تحلیل کرد.
این پژوهشگر همچنین تجربه بازنمایی ایران در آثار فرهنگی و رسانه‌ای غرب، از جمله فیلم «۳۰۰»، را یادآور شد و گفت بهره‌گیری کاریکاتوری از تاریخ و بازنمایی گزینشی شخصیت‌ها و رویدادهای باستانی می‌تواند در خدمت کوچک‌نمایی یک تمدن و برجسته‌سازی تمدنی دیگر قرار گیرد.
او با اشاره به موضوع ایران‌هراسی و دیگر شکل‌های هراس‌افکنی فرهنگی و سیاسی، نسبت به بازنمایی ایران در قالب روایتی تقابلی و ایدئولوژیک هشدار داد. به اعتقاد این استاد تاریخ، مقابله با چنین روندی باید به شناخت دقیق‌تر تاریخ ایران، تقویت پژوهش‌های ایران‌شناختی و افزایش توان جامعه برای تشخیص روایت‌های مستند از روایت‌های سیاسی و جهت‌دار منجر شود.
شناخت تاریخ ایران؛ راهی برای مواجهه با روایت‌های بیرونی
دریایی در بخش پایانی این گفت‌وگو بر ضرورت شناخت عمیق‌تر تاریخ و گستره تمدنی ایران تأکید کرد. او معتقد است ایران را نمی‌توان به مرزهای جغرافیایی امروز یا برداشت‌های محدود از این سرزمین تقلیل داد؛ شناخت ایران مستلزم درک لایه‌های متنوع تاریخی، فرهنگی و تمدنی آن است.
به گفته این ایران‌شناس، شناخت تاریخ می‌تواند خودآگاهی جمعی را افزایش دهد، مانع ساده‌انگاری در تحلیل تحولات جهانی شود و زمینه اتخاذ مواضع سنجیده‌تر در برابر روایت‌های سیاسی را فراهم کند.
دریایی تأکید کرد که جامعه ایرانی برای مواجهه مؤثر با چنین مناقشاتی، به شناخت مستند و عمیق از گذشته خود نیاز دارد؛ شناختی که نه به خودباختگی در برابر روایت‌های بیرونی بینجامد و نه واکنشی مبتنی بر همان منطق تقابل و تحریف تاریخ را بازتولید کند.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: ازدواج با نزدیکان در خاندان هخامنشی؛ واقعیت تاریخی یا روایت یونانی؟