بارگاه شمس تبریزی؛ معماری میان نور، هندسه و طبیعت
به گزارش گلونی، نادر اردلان، معمار طراح بارگاه شمس تبریزی، درباره ایده اصلی طراحی این بنا گفت که مسئله اصلی برای او، پیدا کردن شکلی معماری برای یک مفهوم معنوی بوده است؛ اینکه چگونه می‌توان تجربه‌ای مانند دگرگونی روحی شمس و مولانا را از سطح یک روایت تاریخی فراتر برد و در قالب فضا به مخاطب منتقل کرد.
اردلان معتقد است رابطه شمس و مولانا صرفاً یک رویداد تاریخی نیست، بلکه نقطه آغاز یک دگرگونی عمیق انسانی و معنوی است. به گفته او، همین مسیر از «دانایی به عشق و از عشق به اشراق و روشنایی» به یکی از ایده‌های اصلی در شکل‌گیری بارگاه تبدیل شد.
او توضیح داد که در طراحی این مجموعه تلاش شده است حرکت مخاطب نیز بخشی از همین روایت باشد؛ حرکتی از بیرون به درون، از آشفتگی به آرامش و از سایه به سوی روشنایی. در این نگاه، بارگاه قرار نیست فقط یک ساختمان منفرد باشد، بلکه باغ، فضای یادمانی و فضاهای فرهنگی باید در کنار یکدیگر یک تجربه پیوسته ایجاد کنند.
سه پایه طراحی بارگاه شمس
به گفته اردلان، سه مؤلفه اصلی در شکل‌گیری طرح بارگاه شمس تبریزی نقش داشته‌اند: خرد معماری ایرانی، هندسه و طبیعت.
او درباره معماری ایرانی گفت که توجه به درون‌گرایی، مرکزیت، آرامش و ایجاد فضایی برای تمرکز و تأمل، از ویژگی‌هایی است که در طراحی این بنا مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، هدف بازسازی یک بنای تاریخی یا تکرار ظاهری عناصر معماری گذشته نبوده، بلکه تلاش شده این مفاهیم با زبان معماری امروز بازخوانی شوند.
هندسه نیز در این طرح فقط ابزاری برای شکل‌دادن به ساختمان نیست. اردلان آن را زبانی برای نمایش نظم و هماهنگی می‌داند؛ زبانی که از یک نقطه بنیادین آغاز می‌شود و در شکل‌هایی مانند مربع، دایره و ستاره گسترش پیدا می‌کند. در مطالعات طرح، تناسبات انسانی و نسبت طلایی نیز برای تنظیم برخی فضاها مورد توجه قرار گرفته است.
سومین مؤلفه، طبیعت و اقلیم است. اردلان تأکید کرد که بنا نباید از محیط اطراف خود جدا باشد و اقلیم خوی نیز باید در شکل‌گیری معماری آن نقش داشته باشد.
او گفت خاک، آب، نور روز، باغ و اقلیم باید در کنار ساختمان به شکلی قرار بگیرند که بنا با محیط پیرامون خود هماهنگ باشد. در همین چارچوب، استفاده از تهویه طبیعی، کاهش مصرف انرژی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های محیطی نیز در مطالعات طراحی مورد توجه قرار گرفته است.
چرا نور در بارگاه شمس مهم است؟
نور یکی از عناصر اصلی در ایده معماری بارگاه است. اردلان با اشاره به معنای نام «شمس» و پیوند آن با خورشید گفت که این مفهوم در شکل‌گیری ایده نور در طرح نقش داشته است.
در طرح اولیه، برای فضای مرکزی یادمان فرمی عمودی و شاخص در نظر گرفته شده بود که در نقطه اوج خود با نور خورشید ارتباط پیدا می‌کرد. حتی ایده استفاده از یک آینه ردیاب خورشیدی در رأس این فرم مطرح شده بود تا پرتو نور را به سمت سنگ یادمانی شمس در فضای نیایش هدایت کند.
به گفته اردلان، نور در این پروژه قرار نیست صرفاً برای روشن‌کردن فضا استفاده شود، بلکه بخشی از روایت معماری است. او با اشاره به سنت معماری ایرانی توضیح داد که نور در معماری این سرزمین معمولاً به شکل کنترل‌شده وارد فضا می‌شود و در کنار سایه، کیفیت متفاوتی به محیط می‌دهد.
معماری امروز با مصالح و فنون ایرانی
در طراحی بارگاه شمس، استفاده از مصالح بومی و فنون سنتی نیز در نظر گرفته شده است. آجر، اندودهای سنتی و هنر آینه‌کاری در کنار روش‌های معاصر ساخت، قرار است میان حافظه معماری ایران و معماری امروز ارتباط ایجاد کنند.
اردلان تأکید کرد که این عناصر نباید صرفاً جنبه تزئینی داشته باشند و استفاده از فناوری‌های سازگار با اقلیم و راهکارهای کاهش مصرف انرژی نیز بخشی از نگاه طراحی بوده است.
او همچنین گفت بنا به خودی خود هدف نهایی نیست؛ اهمیت اصلی در اتفاقی است که در آن رخ می‌دهد و مردمی که از آن استفاده می‌کنند.
بارگاه شمس فقط یک آرامگاه نیست
در طرح اولیه مجموعه، بارگاه تنها به عنوان یک فضای یادمانی دیده نشده بود. نمایشگاه، سالن سخنرانی، کتابخانه پژوهشی، فضاهای مطالعه و محل اقامت پژوهشگران نیز برای آن پیش‌بینی شده بود تا مجموعه بتواند در کنار کارکرد زیارتی و یادمانی، حیات فرهنگی و پژوهشی داشته باشد.
اردلان گفت این مکان باید برای پژوهشگران، زائران، مسافران و جویندگان حقیقت قابل استفاده باشد و بتواند پیام شمس و مولانا را به مخاطبان ایرانی و جهانی منتقل کند.
به گفته او، معماری زمانی می‌تواند میراث را زنده نگه دارد که آن را از حالت یک شیء محفوظ بیرون بیاورد و امکان تجربه، یادگیری و کشف دوباره آن را برای نسل‌های مختلف فراهم کند.
طرحی که پس از ۱۵ سال به بنا رسید
اردلان در تشریح روند شکل‌گیری پروژه گفت ایده‌های اولیه این طرح حدود ۱۵ سال پیش شکل گرفته‌اند و در این مسیر، سام طهرانچی، معمار، نیز در شکل‌گیری طرح همراه او بوده است.
او در پایان از بنیاد شمس تبریزی و مولانا، وزیر میراث‌فرهنگی، استادکاران، سازندگان و مردم خوی که در اجرای پروژه نقش داشته‌اند، قدردانی کرد و طرح‌های مفهومی اولیه را در کنار بنای ساخته‌شده، حاصل مسیری دانست که قرار است بارگاه شمس را به مکانی برای آموختن، پژوهش و تجربه میراث معنوی ایران تبدیل کند.
اردلان ابراز امیدواری کرد بارگاه شمس تبریزی بتواند برای مردم خوی و ایران معنا داشته باشد و در عین حال، مانند پیام شمس و مولانا، از مرزهای جغرافیایی عبور کند و به بستری برای گفت‌وگو درباره میراث معنوی ایران در سطح جهانی تبدیل شود.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: بارگاه شمس تبریزی در آستانه افتتاح، ثبت ملی شد