خویین؛ روستایی که تاریخ و زبان در آن هنوز زندهاند
به گزارش گلونی، روستای تاریخی خویین در بخش حلب و دهستان ایجرود پایین، مجموعهای از آثار تاریخی و طبیعی را در کنار یک گویش کهن ایرانی در خود جای داده است. میل تاریخی و برجمانند، مسجدها، حمام، آسیابها، دژها، کوچهباغها و طبیعت کوهستانی اطراف، بخشی از داشتههای این روستا هستند.
زبان خوئینی که در مطالعات زبانشناسی در شمار گویشهای تاتی قرار میگیرد نیز بخشی از هویت فرهنگی خویین است؛ زبانی که ثبت و انتقال آن به نسلهای آینده میتواند به حفظ بخشی از میراث زبانی منطقه کمک کند.
خویین در حدود ۶۰ کیلومتری مسیر زنجان ـ بیجار قرار دارد و به دلیل برخورداری از جاذبههای تاریخی و طبیعی، در سالهای اخیر به عنوان یکی از روستاهای هدف گردشگری استان زنجان مورد توجه قرار گرفته است.
آثار و بناهایی مانند میل، دژ منده، آسیاب، حمام تاریخی و مسجدهای روستا، در کنار طبیعت و درههای اطراف، از مهمترین ظرفیتهای خویین به شمار میروند. این روستا میان کوه و باغ شکل گرفته و موقعیت جغرافیایی آن بر معماری و شیوه زندگی مردم تأثیر گذاشته است.
کوچهباغها، زمینهای کشاورزی و باغهای میوه بخشی از سیمای سنتی روستا را تشکیل میدهند. انگور، سیب، زردآلو، گیلاس، آلبالو، قیسی، گردو، بادام، انجیر، هلو، به، گلابی و انواع آلو از محصولات باغی منطقه هستند. در کنار آنها، محصولاتی مانند هندوانه، خربزه، طالبی، بادمجان، کدو، خیار، گوجهفرنگی و انواع سبزیجات نیز در مزارع کشت میشوند.
در چنین محیطی، معماری روستا را نمیتوان از طبیعت جدا کرد. خانهها، کوچهها و باغها بخشی از یک بافت بههمپیوستهاند؛ بافتی که ارزش آن فقط در قدمت بناهای منفرد خلاصه نمیشود و ارتباط زندگی روزمره مردم با محیط پیرامون را نیز در خود دارد.
در کنار این بافت تاریخی، روایتهای محلی درباره گذشته خویین نیز فراوان است؛ از ارتباط با مناطق مختلف ایران گرفته تا روایتهایی درباره مهاجرت شماری از خوئینیها به مناطقی خارج از ایران در دوره قاجار. این موارد بیشتر در شمار روایتهای محلی و شفاهی قرار میگیرند و برای تبدیلشدن به گزارههای قطعی تاریخی، به بررسی اسناد و پژوهشهای تاریخی نیاز دارند.
میل خویین؛ نشانهای تاریخی بر فراز روستا
شاخصترین تصویری که هنگام نزدیکشدن به خویین در ذهن میماند، میل خویین است؛ بنایی برجمانند که بر فراز ارتفاعات ضلع غربی روستا قرار گرفته و از نقاط مختلف اطراف دیده میشود.
بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی میراث فرهنگی استان زنجان، این بنا به سدههای پنجم تا هفتم هجری قمری نسبت داده شده و ارتفاع آن بیش از ۱۰ متر عنوان شده است. قرار گرفتن بنا بر یک ارتفاع طبیعی، از مهمترین ویژگیهای آن است؛ موقعیتی که امکان دیدهشدن میل را از فاصلههای دور فراهم میکرده است.
میلها در جغرافیای تاریخی ایران کارکردهای متفاوتی داشتهاند و بسته به دوره و محل، ممکن است برای دیدهبانی، راهنمایی مسیر یا برقراری ارتباط بصری استفاده شده باشند. درباره میل خویین نیز منابع محلی و گردشگری بر کارکرد احتمالی آن به عنوان نشانه راه و نقطهای برای دیدهبانی تأکید کردهاند.
ارتفاع و موقعیت بنا بهگونهای است که میتوانسته بر بخش وسیعی از پیرامون اشراف داشته باشد و برای مسافران و کاروانهایی که در مسیرهای منطقه رفتوآمد میکردند، نشانهای قابل مشاهده باشد.
این بنا در میان مردم خویین با نام «گنبذ» یا «گنبد» نیز شناخته میشود. همین نام محلی نشان میدهد که میل فقط یک اثر تاریخی جدا از زندگی مردم نیست و در حافظه جمعی روستا نیز جایگاهی دارد.
اهمیت میل خویین البته فقط به قدمت آن محدود نمیشود. قرار گرفتن یک بنای برجمانند بر ارتفاعات طبیعی، چشماندازی ایجاد کرده که در آن معماری، جغرافیا و تاریخ در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. گردشگری در خویین نیز میتواند از همین نقطه آغاز شود؛ جایی که گردشگر پیش از ورود به بافت روستا، با نشانهای تاریخی مواجه میشود که بر فراز روستا ایستاده است.
زبان خوئینی؛ میراثی که با مردم زنده است
اگر میل خویین را نماد تاریخی و معماری روستا بدانیم، زبان خوئینی را میتوان یکی از مهمترین نشانههای زنده هویت فرهنگی آن دانست.
مردم خویین به گویشی سخن میگویند که در منابع مختلف با عنوان خوئینی شناخته میشود و در رده زبانها و گویشهای تاتی قرار میگیرد. برخی منابع عمومی آن را «گویش خوئینی از زبان تاتی» معرفی کردهاند و مطالعات زبانشناختی نیز خوئینی را یکی از زیرگروههای تاتی در میان زبانها و گویشهای شمالغربی ایران طبقهبندی کردهاند.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که تاتی یکی از مجموعههای مهم زبانها و گویشهای ایرانی شمالغربی است که در مناطق مختلف ایران با گونههای متفاوت باقی مانده است. خوئینی یکی از همین گونههای زبانی است که در خویین و پیرامون آن شکل گرفته و ویژگیهای خاص خود را حفظ کرده است.
از منظر زبانشناسی، خوئینی صرفاً فارسی محلی با چند واژه متفاوت نیست. برای این گویش، ساختارهای دستوری و صرفی ویژهای گزارش شده است. پژوهشهای زبانشناختی برای اسمها در خوئینی دو حالت دستوری «مستقیم» و «غیرمستقیم» را گزارش کردهاند. در ساخت فعل نیز ویژگیهایی مانند شیوه خاص ساخت زمان حال استمراری، جابهجایی پیشوندهای فعلی و استفاده از صداها و عناصر پیوندی مشاهده شده است.
این ویژگیها نشان میدهد که با یک نظام زبانی دارای قواعد و ساختارهای مشخص روبهرو هستیم، نه صرفاً تفاوتی در تلفظ یا چند واژه متفاوت با فارسی معیار.
یکی دیگر از ویژگیهای قابل توجه خوئینی، تفاوت آن با ساختار رایج فارسی در جایگاه برخی عناصر جمله است. برای نمونه، در توصیف زبانشناختی این گویش آمده است که صفت الزاماً پس از اسم قرار نمیگیرد. همچنین در برخی ساختهای دستوری، پسوندها میتوانند به فعل و دیگر اجزای جمله متصل شوند.
این ویژگیها برای زبانشناسان اهمیت دارند، زیرا امکان مطالعه تحول تاریخی زبانهای ایرانی و پیوند میان گونههای مختلف زبانهای شمالغرب ایران را فراهم میکنند.
در کنار ویژگیهای دستوری، واژگان خوئینی نیز اهمیت فرهنگی دارند. بخشی از واژههایی که نسلهای قدیمیتر روستا به کار میبردهاند، حامل مفاهیمی مربوط به کشاورزی، دامداری، طبیعت، روابط خانوادگی، ابزارهای سنتی و شیوه زندگی گذشته هستند.
بنابراین با از میان رفتن یک زبان، تنها شیوهای از سخنگفتن از بین نمیرود؛ بخشی از حافظه اجتماعی و نگاه مردم به جهان نیز ممکن است از دست برود.
برخی منابع، خوئینی را زبانی در معرض خطر معرفی کردهاند. مهاجرت، کاهش جمعیت روستا، تغییر الگوی ارتباطی نسلهای جدید و گسترش فارسی معیار میتواند زمینه کاهش کاربرد زبانهای محلی را فراهم کند. از این رو، ثبت واژگان، ضربالمثلها، داستانها، ترانهها، نام مکانها و شیوه گفتوگوی سالمندان میتواند برای حفظ این میراث اهمیت داشته باشد.
تاریخی که هنوز زنده است
اهمیت خویین تنها در یک بنا یا یک زبان خلاصه نمیشود. مجموعهای از عناصر طبیعی و فرهنگی در کنار یکدیگر، تصویری چندلایه از این روستا ساختهاند. دژها و محوطههای تاریخی، آسیابها، حمام، مسجدها، قبرستانهای قدیمی، باغها، مزارع و کوههای پیرامون، هرکدام بخشی از این تصویر هستند.
منابع گردشگری همچنین از جنگل گردو و درههای اطراف به عنوان ظرفیتهای طبیعی خویین نام بردهاند.
در چنین شرایطی، حفاظت از میراث خویین تنها به مرمت یک بنای تاریخی محدود نمیشود. اگر قرار باشد خویین به عنوان مقصدی برای گردشگری تاریخی و فرهنگی معرفی شود، زبان، معماری، طبیعت، صنایع دستی، محصولات کشاورزی و روایتهای شفاهی آن نیز باید بخشی از برنامه حفاظت و معرفی باشند.
خویین را میتوان نمونهای از روستاهایی دانست که «میراث» در آنها هنوز از زندگی روزمره جدا نشده است. میل تاریخی بر فراز کوه قرار دارد، اما زبان مردم در خانهها و گفتوگوهای روزمره شنیده میشود؛ باغها و مزارع همچنان بخشی از سیمای روستا هستند و نامهای محلی، خاطره نسلهای گذشته را به امروز پیوند میدهند.
ارزش خویین را باید در همین پیوند میان گذشته و حال جستوجو کرد؛ روستایی که از یک سو با بنایی چندصدساله به تاریخ نگاه میکند و از سوی دیگر، با زبان خوئینی میراثی زنده را به نسل امروز رسانده است.
حفظ چنین میراثی زمانی امکانپذیر است که بناها در کنار زبان، فرهنگ شفاهی و شیوه زندگی مردم دیده شوند؛ زیرا با حذف هرکدام از این حلقهها، بخشی از تصویر واقعی خویین نیز از دست خواهد رفت.
گزارشگر: زهرا محمدی
پایان پیام
بیشتر بخوانید: چم سبز اندیمشک؛ خنکای دز در دل تابستان خوزستان