روز جهانی پرندگان مهاجر؛ چرا حفاظت از آن‌ها مهم است؟
به گزارش گلونی، امروز، ۱۸ مهر ۱۴۰۵، روز جهانی پرندگان مهاجر است؛ فرصتی برای توجه به پرندگانی که هر سال هزاران کیلومتر پرواز می‌کنند تا به زیستگاه‌هایی مناسب برای تغذیه، استراحت، زمستان‌گذرانی یا زادآوری برسند.
شعار روز جهانی پرندگان مهاجر در سال ۲۰۲۶ «هر پرنده مهم است، هر مشاهده ارزشمند است» است. این شعار بر نقش مشاهده‌های مردمی و مشارکت شهروندان در شناخت وضعیت پرندگان و حفاظت از آن‌ها تأکید دارد.
اما مهاجرت پرندگان فقط به پروازهای طولانی و جابه‌جایی‌های فصلی خلاصه نمی‌شود. در طول این سفر، خشک‌شدن یک تالاب، تخریب یک زیستگاه یا ناامن‌شدن یک توقفگاه می‌تواند بقای پرندگان را به خطر بیندازد. شناخت مسیرهای مهاجرت و پایش جمعیت‌ها نیز زمانی به حفاظت مؤثر کمک می‌کند که با اقدام عملی برای نگهداری از زیستگاه‌ها همراه باشد.
پرندگان چرا مهاجرت می‌کنند؟
با تغییر فصل‌ها، شرایط زندگی پرندگان هم تغییر می‌کند. کاهش منابع غذایی، سردشدن هوا و نامناسب‌شدن شرایط زیستگاه، بعضی گونه‌ها را به حرکت به سوی مناطق مناسب‌تر وامی‌دارد.
مهاجرت راهی برای دسترسی به غذا، یافتن شرایط مناسب زادآوری و افزایش شانس بقای نسل است. بسیاری از پرندگان در فصل گرم به مناطق شمالی‌تر می‌روند تا از منابع غذایی فراوان و شرایط مناسب برای تولیدمثل استفاده کنند و با نزدیک‌شدن فصل سرما به مناطق گرم‌تر بازمی‌گردند.
البته همه پرندگان به یک دلیل یا در یک زمان مهاجرت نمی‌کنند. مسیر، زمان و مسافت این سفر به گونه پرنده، شرایط آب‌وهوایی، دسترسی به غذا و ویژگی‌های زیستگاه بستگی دارد. برخی گونه‌ها مسافت‌های طولانی میان قاره‌ها را طی می‌کنند و برخی دیگر جابه‌جایی‌های کوتاه‌تری دارند.
در طول مسیر، پرندگان به توقفگاه‌هایی نیاز دارند تا انرژی ازدست‌رفته را جبران کنند. تالاب‌ها، دریاچه‌ها، سواحل و دیگر زیستگاه‌های طبیعی، منابع غذایی و مکان‌های استراحتی هستند که ادامه این سفر به آن‌ها وابسته است.
ایران چهارراه جهانی پرندگان مهاجر
موقعیت جغرافیایی ایران و تنوع زیستگاه‌های طبیعی آن، کشور را به یکی از مناطق مهم عبور، توقف و زمستان‌گذرانی پرندگان مهاجر تبدیل کرده است.
تالاب‌ها و دریاچه‌های ایران، از سواحل دریای کاسپی در شمال تا تالاب‌های جنوبی، برای گونه‌های مختلف پرندگان آبزی و کنارآبزی اهمیت دارند. فلامینگوها، پلیکان‌ها، غازهای وحشی، انواع اردک و پرندگان کنارآبزی از جمله پرندگانی هستند که در مسیر مهاجرت خود از این زیستگاه‌ها استفاده می‌کنند.
اهمیت این زیستگاه‌ها به حضور پرندگان در یک فصل محدود نمی‌شود. یک تالاب ممکن است برای گروهی از پرندگان محل زمستان‌گذرانی و برای گروهی دیگر توقفگاهی موقت در میانه مسیری طولانی باشد. بنابراین، تخریب یک زیستگاه در ایران می‌تواند بر پرندگانی اثر بگذارد که در کشورهای دیگر زادآوری می‌کنند.
بر اساس پژوهشی که در ژانویه ۲۰۲۶ در نشریه علمی Journal for Nature Conservation منتشر شد، زیستگاه‌های آبی ایران برای حدود ۱.۹ میلیون پرنده آبزی اهمیت دارند. پژوهشگران در این مطالعه، داده‌های مربوط به ۱۳۲ گونه پرنده آبزی را در ۲۲ تالاب طی سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۲ بررسی کردند تا اثر خشکسالی، شرایط اقلیمی و تغییرات مرتبط با سدها را بر جوامع پرندگان ارزیابی کنند.
نتایج پژوهش نشان می‌دهد کاهش بارندگی و افزایش سطح آب ذخیره‌شده پشت سدها می‌تواند با کاهش تنوع گونه‌ای یا شمار پرندگان در برخی زیستگاه‌ها همراه باشد. این یافته‌ها اهمیت مدیریت منابع آب و حفاظت از زیستگاه‌های طبیعی را برای حفظ جمعیت پرندگان نشان می‌دهد.
وقتی تالاب خشک می‌شود، مسیر مهاجرت هم به خطر می‌افتد
پرندگان مهاجر برای رسیدن به مقصد به مجموعه‌ای از زیستگاه‌های مناسب وابسته‌اند. اگر یکی از توقفگاه‌های مسیر از دست برود، پرندگان ممکن است ناچار شوند مسافت بیشتری پرواز کنند، انرژی بیشتری مصرف کنند یا در مکانی نامناسب توقف کنند.
خشکسالی، تغییرات اقلیمی، آلودگی آب، تخریب زیستگاه‌ها، تغییر جریان رودخانه‌ها و برداشت بی‌رویه از منابع آب، فشارهای مهمی بر تالاب‌ها وارد می‌کنند. فعالیت‌های انسانی و ایجاد مزاحمت در محل‌های تغذیه و استراحت نیز می‌تواند امنیت پرندگان را کاهش دهد.
شکار غیرمجاز، صید پرندگان و برخورد با خطوط انتقال برق یا شیشه ساختمان‌ها نیز از دیگر خطرهایی هستند که بسته به گونه و مسیر مهاجرت، جان این پرندگان را تهدید می‌کنند.
به همین دلیل، حفاظت از پرندگان مهاجر را نمی‌توان فقط به جلوگیری از شکار محدود کرد. اگر زیستگاهی که پرنده برای تغذیه و استراحت به آن وابسته است از بین برود، جلوگیری از شکار به‌تنهایی برای تضمین بقای آن کافی نیست.
حفاظت مؤثر به برنامه‌ای پیوسته نیاز دارد؛ از تأمین حقابه تالاب‌ها و کنترل آلودگی گرفته تا جلوگیری از تخریب زیستگاه‌های حساس، مدیریت شکار و همکاری میان کشورهایی که در یک مسیر مهاجرتی قرار دارند.
شعار ۲۰۲۶؛ هر مشاهده می‌تواند به حفاظت کمک کند
شعار امسال روز جهانی پرندگان مهاجر بر اهمیت مشارکت مردم در گردآوری داده‌های علمی تأکید دارد. مشاهده یک پرنده شاید در نگاه اول اطلاعات چندانی به نظر نرسد، اما ثبت دقیق این مشاهده در کنار هزاران داده دیگر می‌تواند به شناخت بهتر وضعیت گونه‌ها و زیستگاه‌های آن‌ها کمک کند.
پایش پرندگان به پژوهشگران امکان می‌دهد زمان ورود و خروج گونه‌ها، پراکنش جغرافیایی، تغییرات جمعیت و زیستگاه‌های مهم را شناسایی کنند. این اطلاعات همچنین برای تشخیص روندهای نگران‌کننده و تعیین اولویت‌های حفاظتی کاربرد دارند.
برنامه سرشماری بین‌المللی پرندگان آبزی، با هماهنگی سازمان بین‌المللی حفاظت از تالاب‌ها، یکی از نمونه‌های مهم این تلاش جهانی است. این برنامه در سال ۲۰۲۶ شصتمین سال فعالیت خود را پشت سر می‌گذارد و از داده‌های گردآوری‌شده به کمک کارشناسان و داوطلبان برای شناخت وضعیت پرندگان آبزی و حفاظت از زیستگاه‌های آن‌ها استفاده می‌کند.
مردم نیز می‌توانند در این مسیر نقش داشته باشند؛ از ثبت دقیق مشاهدات در سامانه‌های معتبر علمی و مشارکت در برنامه‌های پایش گرفته تا پرنده‌نگری مسئولانه و گزارش تهدیدهای زیستگاهی به نهادهای مربوط.
البته ثبت مشاهده زمانی ارزش علمی بیشتری دارد که گونه، زمان و مکان مشاهده تا حد امکان دقیق مشخص شده باشد. همچنین نباید برای عکاسی یا نزدیک‌شدن به پرندگان، آرامش آن‌ها را برهم زد؛ به‌ویژه در فصل زادآوری یا هنگام استراحت در توقفگاه‌های مهاجرتی.
حفاظت از پرندگان مهاجر از حفاظت از زیستگاه‌ها آغاز می‌شود
روز جهانی پرندگان مهاجر یادآور این واقعیت است که مرزهای سیاسی، مسیر پرواز پرندگان را متوقف نمی‌کنند. پرنده‌ای که امروز در تالابی در ایران حضور دارد، ممکن است بخشی از سال را در کشوری دیگر بگذراند و برای رسیدن به مقصد از چندین منطقه عبور کند.
حفاظت از این پرندگان به همکاری کشورها، تبادل داده‌های علمی و مراقبت از زیستگاه‌ها در سراسر مسیر مهاجرت نیاز دارد. اگر توقفگاه‌های مهم در دیگر کشورها تخریب شوند، اقدامات حفاظتی یک کشور نیز ممکن است برای تضمین بقای گونه‌ها کافی نباشد.
در ایران، آینده پرندگان مهاجر با وضعیت تالاب‌ها، نحوه مدیریت منابع آب و میزان توجه به تنوع زیستی گره خورده است. ثبت مشاهدات به شناخت بهتر وضعیت آن‌ها کمک می‌کند، اما این شناخت باید به اقدام مؤثر برای حفاظت از زیستگاه‌ها منجر شود.
پرندگان مهاجر برای ادامه سفر به چیزی بیش از آسمانی باز نیاز دارند؛ آن‌ها باید در طول مسیر، جایی امن برای تغذیه، استراحت و زنده‌ماندن پیدا کنند.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: حفاظت از پرندگان مهاجر راهی دشوار و چند وجهی