زنگ خطر برای موزه جانورشناسی کرج
به گزارش گلونی، موزه جانورشناسی جلال افشار در کرج فقط محلی برای تماشای حیوانات تاکسیدرمی‌شده نیست؛ بخشی از حافظه علمی کشور در این موزه نگهداری می‌شود. در میان مجموعه‌های آن، نمونه‌هایی وجود دارد که برای پژوهش‌های جانورشناسی ارزش مرجع دارند و جایگزین‌کردن آنها عملاً ممکن نیست.
علیرضا صبوری، رئیس موزه جانورشناسی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران، در مراسم بازخوانی هویت علمی کرج و بزرگداشت استاد جلال افشار که در چارچوب برنامه‌های هفته فرهنگی کرج برگزار شد، درباره ظرفیت‌ها و چالش‌های این موزه توضیح داد.
موزه جلال افشار سه بخش اداری، نمایشگاهی و علمی دارد. در بخش نمایشگاهی، نمونه‌های متنوعی از جانوران فلات ایران و گونه‌هایی از نقاط مختلف جهان نگهداری می‌شود. حشرات بیشترین سهم را در این مجموعه دارند و در کنار آنها، نمونه‌هایی از جانوران بومی و غیربومی، آفات، گونه‌های مرتبط با دامپروری، دامپزشکی و پزشکی نیز به نمایش درآمده است.
به گفته صبوری، بخش نمایشگاهی حدود هفت هزار نمونه جانوری دارد. روباه و زاغ برگرفته از «کلیله و دمنه»، کانگورو، میمون، زرافه، تنبل و مار بوآ از جمله نمونه‌های موجود در این بخش هستند و برخی از آنها در هیچ موزه جانورشناسی دیگری در ایران وجود ندارند.
نمونه زرافه این موزه نیز شرایط متفاوتی دارد. این نمونه تاکسیدرمی شده و به‌دلیل ابعاد بزرگ، حتی امکان خارج‌کردنش از درهای ساختمان وجود ندارد.
اما اهمیت اصلی موزه به بخش نمایشگاهی محدود نمی‌شود. در بخش علمی حدود ۵۰ هزار نمونه حشره نگهداری می‌شود و این مجموعه دربرگیرنده نمونه‌هایی از حشرات، جوندگان، کنه‌ها، نماتدها، عنکبوت‌ها و حلزون‌هاست. حدود دو هزار و ۵۰۰ گونه در مجموعه علمی موزه وجود دارد که ۵۰ گونه از آنها نمونه تیپ هستند. همچنین در بخش کنه‌ها حدود ۲۰۰ گونه تیپ و ۵۰۰ نمونه نگهداری می‌شود.
نمونه‌های تیپ؛ میراث علمی غیرقابل جایگزین
صبوری با تأکید بر تفاوت میان «گونه» و «نمونه» گفت که ارزش یک موزه علمی فقط با شمار گونه‌های موجود در آن سنجیده نمی‌شود و تعداد نمونه‌های هر گونه نیز برای پژوهش‌های آینده اهمیت دارد.
نمونه‌های تیپ جایگاه ویژه‌ای دارند. این نمونه‌ها در زمان معرفی و ثبت علمی یک گونه به‌عنوان مرجع مورد استفاده قرار می‌گیرند و به همین دلیل، فروش یا انتقال آنها امکان‌پذیر نیست. به گفته رئیس موزه، حتی پیشنهادهای مالی بسیار بالا نیز نمی‌تواند چنین نمونه‌هایی را از مجموعه خارج کند؛ زیرا این نمونه‌ها بخشی از میراث علمی جهان محسوب می‌شوند.
موزه جلال افشار علاوه بر نمونه‌های ایرانی، مجموعه‌هایی از کشورهای مختلف مانند آلمان، استرالیا، ماداگاسکار، برزیل، مونته‌نگرو، ترکیه و یمن را نیز در اختیار دارد. همین موضوع به مجموعه، ماهیتی فراتر از یک موزه محلی یا صرفاً ایرانی داده است.
این موزه همچنین محل نگهداری نمونه‌های تاریخی یک خانواده جانوری معرفی‌شده از ایران به جامعه علمی جهان است؛ نمونه‌هایی که برای پژوهش درباره این گروه همچنان اهمیت مرجع دارند.
فرسودگی نمونه‌ها؛ زنگ خطر برای موزه جانورشناسی کرج
یکی از جدی‌ترین نگرانی‌های موزه، وضعیت نمونه‌های قدیمی است. صبوری می‌گوید نمونه‌های تاکسیدرمی‌شده عمر مفیدی دارند که در موزه‌های جانورشناسی معمولاً حدود ۳۰ سال در نظر گرفته می‌شود، اما برخی نمونه‌های موزه جلال افشار بسیار قدیمی‌تر از این بازه هستند.
نشانه‌های فرسودگی در مجموعه دیده می‌شود و حتی برخی ویترین‌ها خالی مانده‌اند. در شماری از نمونه‌های پرندگان نیز پرها در حال ریزش است. اگرچه مشکلات شناسایی شده‌اند، برای ترمیم و حفاظت از همه نمونه‌ها امکانات کافی وجود ندارد.
از سوی دیگر، ساختمان موزه نیز به مقاوم‌سازی نیاز دارد. صبوری تأکید کرده است تا زمانی که ایمنی و مقاوم‌سازی بنا انجام نشود، امکان ارائه خدمات عمومی در سطح مطلوب فراهم نخواهد بود.
کمبود نیروی انسانی و محدودیت منابع مالی نیز مشکلات دیگری هستند که موزه با آنها دست‌وپنجه نرم می‌کند. به گفته صبوری، فاصله این مجموعه با استاندارد موزه‌های بزرگ جهان فقط به بودجه مربوط نمی‌شود و برای ارتقای وضعیت آن باید از ظرفیت متخصصان، دانشگاه، خیرین و مردم نیز استفاده کرد.
موزه‌ای که فقط ویترین نیست
صبوری معتقد است موزه‌های معتبر جانورشناسی جهان تنها محل نمایش نمونه‌ها نیستند و همزمان در زمینه پژوهش، انتشار آثار علمی و انتقال دانش فعالیت می‌کنند. موزه جلال افشار نیز چنین ظرفیتی دارد، اما محدودیت منابع مالی مانع توسعه بسیاری از این فعالیت‌ها شده است.
برای معرفی بهتر نمونه‌ها، کدهای QR طراحی شده تا بازدیدکنندگان بتوانند از طریق تلفن همراه به فیلم‌ها و اطلاعات تکمیلی دسترسی داشته باشند؛ با این حال، منابع کافی برای چاپ و نصب همه این کدها وجود ندارد.
کتابخانه موزه نیز بخشی از همین ظرفیت علمی است. بخشی از کتاب‌های آن را جلال افشار اهدا کرده و در کنار آنها، منابع و نشریات علمی فارسی، انگلیسی و فرانسوی نگهداری می‌شود.
صبوری همچنین از امکان همکاری داوطلبانه متخصصان خبر داده است؛ از تاکسیدرمیست‌هایی که می‌توانند در ترمیم نمونه‌ها کمک کنند تا متخصصان رایانه که می‌توانند در تولید محتوای علمی و معرفی موزه مشارکت داشته باشند. حتی شهروندانی که حیوان مرده‌ای در اختیار دارند نیز می‌توانند نمونه آن را برای استفاده علمی به موزه اهدا کنند.
موزه جلال افشار؛ بخشی از هویت علمی کرج
موزه جانورشناسی در سال ۱۳۰۷ تأسیس شده و اکنون ۱۷ سالن نمایش و حدود هزار مترمربع فضای موزه‌ای دارد. این مجموعه حدود ۱۵ سال پیش به نام استاد جلال افشار نامگذاری شد.
جلال افشار، متولد ۱۲۷۳، پس از تحصیل در رشته جانورشناسی دانشگاه شانی‌یفسکی مسکو در سال ۱۲۹۸ به ایران بازگشت و فعالیت علمی خود را آغاز کرد. او از سال ۱۳۰۵ تدریس جانورشناسی و مبارزه با آفات نباتی را در دانشکده کشاورزی کرج آغاز کرد و در سال ۱۳۲۸ به درجه استادی جانورشناسی رسید.
در موزه، در کنار نمونه‌های جانورشناسی، اشیایی از تاریخ آموزش و پژوهش علمی دانشکده کشاورزی کرج نیز نگهداری می‌شود؛ از جمله نخستین سمپاش دستی که به استاد افشار اهدا شده است.
اکنون مسئله فقط حفظ یک ساختمان یا چند ویترین قدیمی نیست. در موزه جلال افشار نمونه‌هایی نگهداری می‌شوند که برخی از آنها بخشی از میراث علمی ایران و حتی جامعه علمی جهان‌اند. از دست رفتن یک نمونه مرجع، اتفاقی نیست که بتوان با ساختن نمونه‌ای مشابه آن را جبران کرد. به همین دلیل، ایمن‌سازی ساختمان، حفاظت از نمونه‌های فرسوده و تأمین امکان فعالیت علمی موزه، بخشی از حفاظت از حافظه علمی کرج و کشور است.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: موزه جانورشناسی رشت یک مکان علمی آموزشی