سفرنامه‌های تاریخی چگونه به شناخت باستان‌شناسی خوزستان کمک می‌کنند؟
به گزارش گلونی، برای شناخت گذشته یک سرزمین، همیشه نباید فقط به کاوش‌های باستان‌شناسی و آثار باقی‌مانده از تمدن‌های قدیمی نگاه کرد. گاهی نوشته‌های جهانگردانی که چند قرن پیش از منطقه‌ای عبور کرده‌اند، اطلاعاتی درباره شهرها، بناهای تاریخی، منابع طبیعی و زندگی مردم ثبت کرده‌اند که امروز می‌تواند مسیر پژوهش‌های تازه را هموار کند. نقش این منابع در شناخت تاریخ خوزستان، موضوع یکصد و چهل و سومین نشست تخصصی «سفرنامه‌خوانی هرمز اردشیر» در اهواز بود.
این نشست با عنوان «تأثیر سفرنامه‌ها بر مطالعات و پژوهش‌های باستان‌شناسی» در خانه سازمان‌های مردم‌نهاد اهواز برگزار شد. شرکت‌کنندگان در این برنامه، ظرفیت سفرنامه‌ها و اسناد تاریخی را برای بازخوانی جغرافیای تاریخی خوزستان، بررسی محوطه‌های باستانی و شناخت تحولات اقتصادی و اجتماعی منطقه بررسی کردند.
مهرگان و یادآوری سنت‌های کهن ایرانی
این نشست با برنامه‌ای فرهنگی به مناسبت هفته گردشگری و جشن مهرگان آغاز شد. مریم رضافر و سپیده فتحی بخش‌هایی از کتاب «جشن‌های ایرانی» و دهمین یشت اوستا، معروف به «مهر یشت»، را قرائت کردند؛ بخشی که به پیشینه آیین‌های ایرانی و اهمیت حفظ میراث فرهنگی ناملموس اختصاص داشت.
در ادامه، مجتبی گهستونی، بنیان‌گذار و گرداننده نشست‌های سفرنامه‌خوانی هرمز اردشیر، ضمن خوشامدگویی به حاضران، از حضور فرامرز تطهیر مقدم، مدیرکل پیشین میراث فرهنگی خوزستان در دهه ۱۳۷۰، قدردانی کرد.
نقش سفرنامه‌ها در شناخت باستان‌شناسی خوزستان
احسان بارانی، باستان‌شناس، سخنران بخش علمی نشست بود. او با نمایش نقشه‌ها، کروکی‌ها و تصاویر تاریخی، به بررسی جغرافیای تاریخی خوزستان و تغییرات شهرها و سکونتگاه‌های این منطقه در گذر زمان پرداخت.
نقشه‌ها و اسناد قدیمی گاهی اطلاعاتی را در خود دارند که در بررسی‌های امروزی کمتر به چشم می‌آیند. توصیف یک بنای تاریخی، ثبت موقعیت یک محوطه یا اشاره به شکل و وضعیت یک سکونتگاه در سفرنامه‌ای قدیمی می‌تواند سرنخی برای پژوهش‌های تازه باشد.
به همین دلیل، شناخت محوطه‌های باستانی را نمی‌توان تنها به نتایج کاوش‌های میدانی محدود کرد. مطالعه پیشینه پژوهش‌ها و بررسی منابع مکتوب نیز در تفسیر دقیق‌تر یافته‌ها اهمیت دارد.
بارانی در بخشی از سخنانش با گرامیداشت یاد زنده‌یاد عزت‌الله نگهبان، از پیشگامان باستان‌شناسی ایران، بر ضرورت توجه به میراث علمی پژوهشگران پیشین تأکید کرد.
خوزستان به دلیل موقعیت جغرافیایی، برخورداری از منابع طبیعی و قرار گرفتن در مسیرهای ارتباطی و تجاری، در دوره‌های مختلف تاریخی مورد توجه جهانگردان، بازرگانان و پژوهشگران ایرانی و خارجی بوده است. ازاین‌رو، سفرنامه‌های مرتبط با این منطقه می‌توانند در کنار شواهد باستان‌شناختی، اطلاعات بیشتری درباره تحولات تاریخی آن فراهم کنند.
ارجان در روایت‌های تاریخی
بررسی سفرنامه‌های اروپایی و روایت بازدیدکنندگان خارجی از خوزستان، از محورهای اصلی این نشست بود. این نوشته‌ها اطلاعاتی درباره شهرها، راه‌های ارتباطی، بناها، شیوه زندگی مردم و وضعیت اقتصادی منطقه ارائه می‌کنند؛ هرچند محتوای آن‌ها به زمان سفر، هدف نویسنده و شرایط تاریخی نگارش بستگی دارد.
ارجان و محدوده تاریخی آن نیز در شمار موضوعات مورد توجه قرار داشت. بازخوانی گزارش‌های قدیمی می‌تواند به بررسی چگونگی شناسایی محوطه‌های تاریخی و مقایسه وضعیت آن‌ها در دوره‌های مختلف کمک کند.
برخی سفرنامه‌ها وضعیت آثار را در زمانی ثبت کرده‌اند که ممکن است با شرایط کنونی آن‌ها تفاوت داشته باشد. این اطلاعات می‌توانند برای بررسی تغییرات محیطی و انسانی، شناخت موقعیت آثار و بازنگری در برداشت‌های پیشین پژوهشگران سودمند باشند.
بااین‌حال، سفرنامه‌ها را نمی‌توان بدون بررسی انتقادی به‌عنوان اسنادی قطعی پذیرفت. مشاهدات شخصی، محدودیت اطلاعات نویسنده و شرایط سفر ممکن است بر روایت او تأثیر گذاشته باشند. بنابراین، سنجش اطلاعات این منابع با اسناد دیگر و یافته‌های میدانی ضروری است.
قیر و نفت؛ بخشی از تاریخ اقتصادی خوزستان
منابع طبیعی خوزستان، از جمله چشمه‌های قیر و منابع نفت، از دیگر موضوعات مطرح‌شده در نشست بودند. گزارش‌های تاریخی درباره این منابع می‌توانند به شناخت رابطه میان ویژگی‌های طبیعی منطقه و فعالیت‌های اقتصادی جوامع گذشته کمک کنند.
بررسی این روایت‌ها در کنار داده‌های زمین‌شناختی و باستان‌شناختی، امکان طرح پرسش‌هایی درباره شناخت منابع طبیعی، شیوه‌های بهره‌برداری از آن‌ها و اهمیت اقتصادی‌شان در دوره‌های مختلف را فراهم می‌کند.
از این منظر، ارزش سفرنامه‌ها به ثبت بناها و آثار تاریخی محدود نمی‌شود. این متون می‌توانند اطلاعاتی درباره مناسبات اجتماعی، فعالیت‌های اقتصادی و ارتباط انسان با محیط طبیعی نیز در اختیار پژوهشگران قرار دهند؛ جنبه‌هایی که برای درک زمینه تاریخی شکل‌گیری و تحول سکونتگاه‌ها اهمیت دارند.
تاریخ شفاهی در کنار سفرنامه‌ها
در بخش پایانی نشست، شماری از فعالان و علاقه‌مندان حوزه فرهنگ و تاریخ خوزستان درباره موضوعات مطرح‌شده به گفت‌وگو پرداختند. محمدعلی هدایت، غلامرضا بهنیا، مهدی داوودی، فریدون کرایی، مجتبی گهستونی و فرامرز تطهیر مقدم از حاضران و مشارکت‌کنندگان این بخش بودند.
یکی از موضوعات مورد بحث، تاریخ شفاهی خوزستان و ارتباط آن با منابع مکتوب بود. ثبت خاطرات و تجربه‌های زیسته افراد می‌تواند بخش‌هایی از زندگی اجتماعی و فرهنگی را روشن کند که در اسناد رسمی کمتر بازتاب یافته‌اند.
مقایسه این روایت‌ها با سفرنامه‌ها و اسناد تاریخی، در کنار بررسی آثار مادی و یافته‌های باستان‌شناسی، امکان شناخت ابعاد مختلف گذشته را فراهم می‌کند. هرکدام از این منابع بخشی از تصویر تاریخی منطقه را نشان می‌دهند و بررسی هم‌زمان آن‌ها می‌تواند به درک دقیق‌تری از تحولات گذشته منجر شود.
چرا مطالعه سفرنامه‌های تاریخی اهمیت دارد؟
یکصد و چهل و سومین نشست سفرنامه‌خوانی هرمز اردشیر بر ضرورت توجه به منابع مکتوب در پژوهش‌های تاریخی و باستان‌شناختی تأکید داشت. سفرنامه‌ها، در صورت بررسی انتقادی و تطبیق با شواهد دیگر، می‌توانند اطلاعاتی درباره آثار کمترشناخته‌شده، تغییرات تاریخی و شرایط اجتماعی و اقتصادی گذشته ارائه کنند.
برای خوزستان، این منابع از آن جهت اهمیت دارند که ممکن است جزئیاتی از وضعیت محوطه‌ها و بناهایی را ثبت کرده باشند که در طول زمان تغییر کرده‌اند یا شناسایی آن‌ها امروز دشوارتر شده است.
برگزاری نشست‌های تخصصی در خانه سازمان‌های مردم‌نهاد اهواز نیز فرصتی برای تبادل تجربه میان پژوهشگران، فعالان فرهنگی و علاقه‌مندان به تاریخ فراهم می‌کند.
شناخت دقیق گذشته به کنار هم قرار گرفتن شواهد مختلف نیاز دارد. یافته‌های باستان‌شناسی بدون توجه به زمینه تاریخی ممکن است پرسش‌های بی‌پاسخی باقی بگذارند و روایت‌های مکتوب نیز بدون مقایسه با شواهد میدانی، تصویر کاملی از واقعیت گذشته ارائه نمی‌کنند. مطالعه هم‌زمان سفرنامه‌ها، اسناد تاریخی، تاریخ شفاهی و داده‌های باستان‌شناسی می‌تواند به بازخوانی دقیق‌تر تاریخ خوزستان و شناخت بهتر میراث فرهنگی این منطقه کمک کند.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: فراخوان دومین دوره مسابقه زیبایی‌های گردشگری خوزستان منتشر شد