محوطه باستانی مالمون؛ شناسایی شواهدی از مرکز تخصصی ذوب و تولید آهن در ماسوله
به گزارش گلونی و به نقل از خبرگزاری میراث‌آریا، کاوش‌های باستان‌شناسی در محوطه باستانی مالمون با کشف بقایای کوره ذوب آهن، حجم قابل توجهی سرباره و شواهد آماده‌سازی سنگ‌آهن، تصویری تازه از فعالیت‌های صنعتی در منظر فرهنگی ماسوله ارائه کرده است. یافته‌های این کاوش نشان می‌دهد که مالمون در دوره‌هایی از گذشته، علاوه بر کارکرد مسکونی، به یکی از کانون‌های فعالیت‌های مرتبط با تولید آهن در منطقه تبدیل شده بود.
کاوش‌های این محوطه به سرپرستی علی‌اکبر وحدتی و با مجوز پژوهشگاه انجام شده و در جریان آن سه ترانشه برای بررسی ساختارهای معماری و شناسایی شواهد فلزگری گشایش یافته است.
محوطه باستانی مالمون؛ از محل سکونت تا کارگاه تولید آهن
در ترانشه نخست با ابعاد ۵ در ۵ متر، یک محدوده سنگ‌فرش با کارکرد صنعتی شناسایی شد. همچنین گمانه‌ای تا عمق حدود ۲۳۰ سانتی‌متر نشان داد که محوطه باستانی مالمون دست‌کم دو مرحله استقرار داشته است.
شواهد مرحله نخست بیشتر به یک سکونتگاه مسکونی مربوط می‌شود، اما در مرحله دوم فعالیت‌های صنعتی افزایش یافته و ذوب سنگ‌آهن به یکی از فعالیت‌های اصلی مالمون تبدیل شده است.
در همین بخش، مقدار قابل توجهی سرباره آهن، قطعات خردشده سنگ‌آهن خام و تعدادی اشیای کوچک آهنی، از جمله میخ‌های نعل، به دست آمد. بررسی‌های اولیه همچنین نشان می‌دهد بخشی از سنگ‌آهن، از جمله نمونه‌هایی از هماتیت و لیمونیت، پیش از ورود به فرآیند ذوب در خود محوطه خرد و آماده‌سازی می‌شده است.
دیوارهای سنگی ۱۶۰ سانتی‌متری
ترانشه دوم با ابعاد ۴ در ۵ متر، بقایای یک مجموعه معماری مسکونی را آشکار کرد. دیوارهای سنگی این مجموعه تا ارتفاع حدود ۱۶۰ سانتی‌متر باقی مانده‌اند و از نمونه‌های قابل توجه معماری سنگی در منطقه گیلان به شمار می‌روند.
در ارتباط با این مجموعه، سفال‌های ساده و لعابدار متعلق به دوره‌های تیموری، صفوی و قاجار، تعدادی اشیای آهنی و یک قطعه زیور مسی نیز کشف شد. این قطعه احتمالاً به شکل سنجاق سر یا قلم سرمه‌کش بوده است.
یافته‌های این ترانشه نیز نشان می‌دهد نخستین مرحله استقرار در محوطه باستانی مالمون احتمالاً ماهیتی عمدتاً مسکونی داشته است. مقدار محدودی سرباره آهن در این لایه‌ها نشان می‌دهد ساکنان محوطه با منابع معدنی منطقه آشنایی داشته‌اند.
کشف بقایای کوره ذوب آهن
مهم‌ترین یافته ترانشه سوم، بقایای یک کوره ذوب آهن بود. این ترانشه ۳ در ۲ متر وسعت داشت و کوره در قالب ساختاری مستطیلی از سنگ شناسایی شد.
دیواره‌های داخلی کوره بر اثر حرارت شدید ذوب و به یکدیگر جوش خورده‌اند و خاک اطراف آن نیز آثار قابل توجهی از حرارت شدید را نشان می‌دهد. در اطراف کوره حجم زیادی سرباره آهن در انواع مختلف و قطعات فراوانی از سنگ‌های معدنی حاوی کانی‌های آهن به دست آمده است.
تنوع سرباره‌ها می‌تواند نشانه‌ای از تفاوت در مراحل یا شرایط فرآیند ذوب باشد. مطالعه این بقایا می‌تواند به بازسازی فناوری تولید آهن و شیوه استفاده از کوره در مالمون کمک کند.
ژئوفیزیک، نشانه‌های صنعت آهن را تأیید کرد
پیش از آغاز کاوش، بررسی‌های ژئوفیزیکی دانشگاه شهید بهشتی به سرپرستی کوروش محمدخانی، چندین ناهنجاری مغناطیسی بزرگ را در بخش‌های مختلف محوطه شناسایی کرده بود. این داده‌ها احتمال وجود ساختارهایی مرتبط با کوره‌های ذوب آهن را مطرح می‌کرد.
کاوش‌های جدید با شناسایی بقایای کوره، سرباره و دیگر شواهد فلزگری، وجود فعالیت‌های متالورژیکی در محوطه را تأیید کرده است.
بر اساس مجموع یافته‌ها، استقرار در مالمون احتمالاً از اواخر دوره تیموری یا اوایل دوره صفوی آغاز شده و در مراحل اولیه بیشتر ماهیتی مسکونی داشته است. به‌تدریج فعالیت‌های فلزگری در محوطه گسترش یافته و به‌ویژه در اواخر دوره صفوی و دوره قاجار، مالمون به یکی از نقاط متمرکز فعالیت‌های ذوب آهن در منطقه تبدیل شده است.
ردپای تولید آهن در بیش از ۳۰ نقطه ماسوله
بررسی‌های پیشین در پیرامون ماسوله نشان داده است که فعالیت‌های مرتبط با استخراج، ذوب و فرآوری آهن در بیش از ۳۰ نقطه از منظر فرهنگی ماسوله پراکنده بوده است.
افزایش شمار محوطه‌های مرتبط با تولید و فرآوری آهن، از وجود شبکه‌ای گسترده از فعالیت‌های تولید آهن در منطقه حکایت دارد؛ شبکه‌ای که با وجود اهمیت آن، بخش محدودی از محوطه‌هایش تاکنون به‌صورت باستان‌شناسی کاوش شده‌اند.
اهمیت محوطه باستانی مالمون نیز در همین نقطه است؛ این محوطه امکان مطالعه هم‌زمان توالی استقرار، معماری، سازمان فضایی فعالیت‌های صنعتی، آماده‌سازی سنگ‌آهن، کوره‌های ذوب و بقایای فرآیند تولید آهن را فراهم می‌کند.
ادامه کاوش‌ها و مطالعات تخصصی روی کوره‌ها، سرباره‌ها، سنگ‌های معدنی و معادن متروکه آهن می‌تواند اطلاعات دقیق‌تری درباره فناوری تولید، زنجیره تأمین و فرآوری، مقیاس فعالیت‌های صنعتی و نحوه سازمان‌یابی این فعالیت‌ها در منطقه به دست دهد.
یافته‌های مالمون در مجموع ظرفیت این محوطه را برای بازسازی سازمان فضایی و فناوری تولید آهن در منظر فرهنگی ماسوله نشان می‌دهد؛ موضوعی که می‌تواند به شناخت یکی از ابعاد مهم اقتصادی و صنعتی تاریخ این منطقه کمک کند.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: کاوش‌های جدید در قلعه نهبندان؛ گام‌هایی به سوی شفاف‌سازی فضاهای معماری