چرا مزار شمس تبریزی به زیر گنبد جدید منتقل شد؟
به گزارش گلونی، با گشایش بارگاه شمس تبریزی در خوی، پرسشی درباره این مجموعه مطرح شده است: چرا مزار منسوب به این عارف ایرانی در محل پیشین خود، نزدیک میل تاریخی شمس، باقی نماند و به زیر گنبد جدید منتقل شد؟
امین عارف‌نیا، مشاور وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و دبیر ستاد گشایش بارگاه شمس تبریزی، دلیل احتمالی این فاصله را رعایت حریم میل تاریخی شمس دانسته است؛ توضیحی که به گفته او، بر اساس برداشت شخصی‌اش از طرح معماری مجموعه مطرح می‌شود.
مزار شمس تبریزی؛ توضیح میراث فرهنگی درباره گنبد جدید خوی
عارف‌نیا در گفت‌وگو با ایسنا درباره جابه‌جایی مزار منسوب به شمس تبریزی توضیح داد که انتقال آن از ابتدا در طرح پیش‌بینی شده بود. به گفته او، گنبد بر اساس طرح معماری سال‌های گذشته و با فاصله از محل پیشین مزار ساخته شد و پس از آن، مقبره با آداب و تشریفات خاص به زیر گنبد انتقال یافت.
او درباره علت ساخته نشدن گنبد در محل قبلی مزار گفت: «برداشت من این است که برای حفظ حریم میل تاریخی شمس که در انتهای این مجموعه قرار دارد، این فاصله رعایت شده است.»
بنابراین، آنچه تاکنون درباره علت جابه‌جایی مطرح شده، توضیح دبیر ستاد گشایش بارگاه است؛ او نیز این موضوع را به‌عنوان برداشت خود از دلایل انتخاب محل گنبد بیان کرده است.
بارگاه شمس تبریزی چگونه ساخته شد؟
موضوع آزادسازی حریم محوطه و ساخت بارگاه شمس تبریزی از دهه ۱۳۸۰ با مشارکت فعالان فرهنگی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی وقت و سازمان میراث فرهنگی پیگیری شد. پس از آزادسازی حریم، مسابقه‌ای برای طراحی معماری مجموعه برگزار شد و هیئت داوران طرح نادر اردلان، معمار پیشکسوت ایرانی، را انتخاب کرد.
عملیات ساخت بارگاه در دهه ۱۳۹۰ آغاز شد، اما محدودیت اعتبارات عمرانی، تکمیل آن را سال‌ها به تأخیر انداخت. به گفته عارف‌نیا، سال گذشته تفاهم‌نامه‌ای میان وزیر میراث فرهنگی و استاندار آذربایجان غربی برای تأمین منابع مالی و سرعت بخشیدن به پروژه امضا شد و سرانجام بارگاه در ۱۵ مهر ۱۴۰۵ گشایش یافت.
این مجموعه حدود هفت هزار متر مربع زیربنا دارد و شامل گنبدخانه، محل قرارگیری مزار منسوب به شمس تبریزی، کتابخانه، اندیشگاه، نگارخانه‌ها و فضاهای مکمل است.
آیا محل دفن شمس تبریزی قطعی است؟
جابه‌جایی مزار منسوب به شمس تبریزی، بحث قدیمی‌تری را نیز دوباره به میان می‌آورد: آیا محل دفن این عارف ایرانی به‌طور قطعی مشخص شده است؟
شمس‌الدین محمد بن علی بن ملک‌داد تبریزی از چهره‌های اثرگذار در زندگی معنوی مولانا جلال‌الدین محمد بلخی بود. با این حال، سرنوشت نهایی شمس و محل دفن او از موضوعات مورد اختلاف در منابع تاریخی است و مکان‌هایی در چند شهر به او نسبت داده شده‌اند.
در خوی، محوطه‌ای تاریخی با نام شمس تبریزی و مناره‌ای آجری موسوم به مناره شمس وجود دارد. پژوهشگرانی از جمله محمدامین ریاحی و محمدعلی موحد، انتساب این محوطه به مدفن شمس را بر پایه متون تاریخی و پژوهش‌های پیشین بررسی کرده‌اند. با این حال، وجود یک محوطه تاریخی یا قدمت آثار آن به‌تنهایی هویت صاحب مزار را اثبات نمی‌کند.
بر اساس پژوهشی که بهار ۱۴۰۳ در مجله مطالعات باستان‌شناسی پارسه منتشر شد، محوطه شمس تبریزی در سال ۱۳۹۷ با ایجاد سه گمانه در بخش‌های شمالی و شرقی کاوش شد. بررسی سفال‌های به‌دست‌آمده نشان داد که این محوطه در دوره‌های میانی تا متأخر اسلامی محل استقرار بوده و اوج شکوفایی آن به سده‌های میانه اسلامی بازمی‌گردد. این یافته‌ها به شناخت پیشینه محوطه کمک می‌کنند، اما به‌تنهایی برای اثبات هویت صاحب مزار کافی نیستند.
بارگاه جدید چه نقشی در گردشگری خوی دارد؟
بارگاه شمس تبریزی در ۱۱ مهر ۱۴۰۵ در فهرست میراث ملی ایران ثبت شد و گشایش آن با هدف فراهم کردن فضایی برای فعالیت‌های فرهنگی و پژوهشی و تقویت گردشگری فرهنگی در خوی انجام گرفت.
عارف‌نیا ابراز امیدواری کرده است که این مجموعه به کانونی برای فعالیت‌های فرهنگی و مقصدی برای علاقه‌مندان به فرهنگ، هنر و عرفان اسلامی تبدیل شود. از سوی دیگر، پیوند دادن خوی با دیگر مقاصد عرفانی، از جمله شاهرود و قونیه، می‌تواند در توسعه مسیرهای گردشگری عرفانی نقش داشته باشد.
با گشایش بارگاه، یک مرحله از پروژه طولانی ساخت این مجموعه به پایان رسیده است؛ اما پرسش درباره چرایی فاصله گنبد از محل پیشین مزار همچنان نیازمند توضیحی مستند درباره ملاحظات معماری و حفاظت از میل تاریخی شمس است.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: بارگاه شمس تبریزی در خوی افتتاح شد