هنر سوزن‌دوزی خاش؛ روایت اصالت ایرانی فراتر از مرزها
به گزارش گلونی، یک تکه پارچه، چند نخ رنگی و سوزنی که میان انگشتان یک زن بلوچ حرکت می‌کند؛ نتیجه اما فقط یک نقش زیبا نیست. سوزن‌دوزی بلوچ بخشی از تاریخ، هویت و روایت زندگی مردمانی است که این هنر را نسل‌به‌نسل حفظ کرده‌اند.
سوزن‌دوزی سیستان و بلوچستان که با نام بلوچ‌دوزی نیز شناخته می‌شود، هنری تزئینی صرف نیست. هندسه دقیق نقوش، تقارن، ترکیب رنگ‌ها و شیوه اجرای دستی آن، بخشی از حافظه فرهنگی منطقه را روی پارچه ثبت می‌کند؛ هنری که از طبیعت و زیست‌بوم جنوب‌شرق ایران الهام گرفته و بیش از هر چیز با پوشاک زنان بلوچ شناخته می‌شود.
در خاش، این هنر هنوز زنده است. مادران و مادربزرگ‌ها آن را به دختران آموزش می‌دهند و در بسیاری از خانواده‌ها، سوزن‌دوزی بخشی از مهارت و فرهنگ زندگی است. تفاوت آن با یک محصول صنعتی نیز دقیقاً همین‌جاست؛ هر نقش با دست شکل می‌گیرد و پشت هر دوخت، ساعت‌ها دقت، مهارت و تجربه وجود دارد.
سوزن‌دوزی خاش؛ از میراث خانوادگی تا فرصت اقتصادی
سوزن‌دوزی می‌تواند برای بسیاری از زنان روستاها و مناطق کمتر برخوردار، فراتر از یک مهارت سنتی باشد. این هنر در صورت دسترسی به بازار، آموزش‌های تکمیلی و ابزارهای مناسب فروش، ظرفیت آن را دارد که به بخشی از اقتصاد خانواده تبدیل شود.
رئیس اداره میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خاش گفته است سالانه حدود هزار نفر در رشته‌های مختلف صنایع‌دستی شهرستان آموزش می‌بینند و گواهینامه مهارت دریافت می‌کنند.
به گفته ملک‌مسعود ریگی، تاکنون بیش از ۱۰ هزار نفر در خاش آموزش‌های صنایع‌دستی را فرا گرفته‌اند که بخش قابل‌توجهی از آنان را بانوان تشکیل می‌دهند.
البته این عدد به معنای فعالیت ۱۰ هزار صنعتگر در خاش نیست؛ بلکه مجموع افرادی است که طی سال‌های مختلف آموزش صنایع‌دستی دیده‌اند. همین جامعه آموزش‌دیده، در صورت دسترسی بهتر به بازار، تسهیلات، طراحی و شیوه‌های فروش، می‌تواند بخشی از ظرفیت اقتصاد فرهنگی شهرستان را فعال کند.
وقتی سوزن‌دوزی از لباس بلوچ بیرون می‌آید
سوزن‌دوزی خاش دیگر فقط به لباس سنتی بلوچ محدود نیست. نقش‌های این هنر را می‌توان روی کیف، شال، وسایل تزئینی و محصولات کاربردی دیگر نیز به کار گرفت.
همین تنوع می‌تواند مسیر ورود سوزن‌دوزی به بازارهای تازه را باز کند؛ اما مسئله فقط بیشتر تولید کردن نیست.
مسئله اصلی، ساختن زنجیره‌ای است که آموزش را به تولید، تولید را به بازار و بازار را به درآمد پایدار هنرمند وصل کند.
بازارچه‌های صنایع‌دستی، نمایشگاه‌های مناسبتی، حضور در رویدادهای استانی و ملی و فروش مستقیم می‌توانند بخشی از این فاصله را کم کنند. در کنار آن، طراحی متناسب با سلیقه امروز، بسته‌بندی، برندینگ و فروش اینترنتی نیز می‌تواند به دیده شدن محصولات کمک کند.
از خاش تا یونسکو؛ روایت هنرمندان سوزن‌دوز
چهار هنرمند صنایع‌دستی خاش نیز موفق به دریافت مهر اصالت ملی شده‌اند؛ نشانه‌ای از اینکه بخشی از تولیدات هنرمندان این شهرستان ظرفیت مطرح شدن در سطح ملی را دارد.
در میان نام‌های شناخته‌شده سوزن‌دوزی خاش، زرخاتون عظیمی، هنرمند سوزن‌دوز ایرندگان، جایگاه ویژه‌ای دارد. آثار این هنرمند موفق به دریافت مهر اصالت یونسکو شده و فعالیت‌های او در معرفی سوزن‌دوزی بلوچ فراتر از منطقه رفته است.
روایت زندگی و هنر زرخاتون عظیمی نیز همچنان ادامه دارد. مستندی درباره این هنرمند ساخته شده که بخش‌هایی از آن در خاش، ایرندگان و روستای گِنز تصویربرداری شده است.
ایرندگان؛ یکی از خاستگاه‌های مهم سوزن‌دوزی بلوچ
در میان مناطق مختلف خاش، ایرندگان جایگاه ویژه‌ای در تاریخ سوزن‌دوزی بلوچ دارد. استادان و هنرمندان این منطقه طی نسل‌های مختلف، شیوه‌های دوخت و نقش‌ها را حفظ کرده و به شاگردان خود منتقل کرده‌اند.
«پرکار» یکی از شیوه‌های شناخته‌شده سوزن‌دوزی در این منطقه است. در روایت‌های محلی، از استادانی مانند مهناز جمالزهی و شاگردان او به‌عنوان بخشی از زنجیره انتقال و گسترش این هنر یاد می‌شود.
زرخاتون عظیمی نیز از جمله هنرمندانی بود که سوزن‌دوزی را از کودکی آموخت و بعدها در آموزش و معرفی آن نقش داشت. روایت‌هایی از فعالیت او نشان می‌دهد که آموزش این هنر در ایرندگان به یک نسل محدود نمانده و شاگردانی از مناطق مختلف برای فراگیری آن نزد استادان این منطقه رفته‌اند.
سوزن‌دوزی بلوچ در بخش‌های مختلف سیستان و بلوچستان رواج دارد و در خاش و گشت نیز شیوه‌ها و نقش‌های خاص خود را دارد. اگرچه این هنر همچنان پیوند نزدیکی با پوشاک سنتی بلوچ دارد، کاربردهای جدید آن در سال‌های اخیر گسترده‌تر شده است.
در کنار سوزن‌دوزی، رشته‌هایی مانند سکه‌دوزی، آینه‌دوزی، خامه‌دوزی و حصیربافی نیز در میان هنرمندان خاش رواج دارند.
چالش سوزن‌دوزی خاش فقط حفظ میراث نیست
حفظ سوزن‌دوزی به این معنا نیست که این هنر را فقط در ویترین موزه‌ها یا لباس‌های سنتی نگه داریم. چالش اصلی این است که این میراث بتواند در زندگی امروز نیز جای خود را حفظ کند و برای هنرمند آن درآمد ایجاد کند.
اگر آموزش در کنار طراحی نوین، بسته‌بندی، برندینگ، فروش اینترنتی و حضور در بازارهای ملی و خارجی قرار بگیرد، سوزن‌دوزی خاش می‌تواند از یک هنر خانوادگی به بخشی از اقتصاد فرهنگی منطقه تبدیل شود.
سرمایه اصلی این اقتصاد، کارخانه و ماشین‌آلات نیست؛ مهارت دست زنان بلوچ و دانشی است که نسل‌به‌نسل منتقل شده است.
خاش، شهرستانی مرزی در ۱۸۵ کیلومتری جنوب زاهدان، مرکز سیستان و بلوچستان است؛ جایی که هنوز می‌توان بخشی از تاریخ و هویت فرهنگی منطقه را در حرکت یک سوزن میان تار و پود پارچه دید.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: سوزن دوزی بلوچی هنری زیباست که ساخته دستان هنرمند بانوان بلوچ است