چوقابافی؛ میراث زنده بختیاری‌ها در روستای ملی شوکل حاجیوند
به گزارش گلونی، چوقا یکی از شناخته‌شده‌ترین پوشش‌های سنتی قوم بختیاری است؛ بالاپوشی دست‌باف که نقش‌ونگارهای سیاه‌وسفید آن، بخشی از هویت فرهنگی این قوم را به نمایش می‌گذارد. پشت این پوشش سنتی، هنری قرار دارد که نسل‌به‌نسل منتقل شده و هنوز برای شماری از خانواده‌های روستایی، منبع درآمد است.
روستای شوکل حاجیوند در خوزستان یکی از کانون‌های اصلی تولید چوقای نفیس بختیاری است. این روستا در سال ۱۴۰۴ به‌عنوان «روستای ملی چوقابافی» به ثبت رسید؛ عنوانی که می‌تواند فرصتی برای معرفی این هنر، تقویت بازار فروش و حمایت از بافندگان محلی باشد.
چوقا؛ پوششی با نقش‌های هندسی و هویت بختیاری
چوقابافی از شاخه‌های نساجی سنتی ایران است که با استفاده از تارهای پنبه‌ای و پودهای پشمی روی دارهای افقی انجام می‌شود. تضاد رنگ سفید زمینه با نقش‌مایه‌های سیاه، از ویژگی‌های بصری این پوشش است. نقش‌های پلکانی که در میان بافندگان محلی «پنجه» یا «پنجره» نامیده می‌شوند، در بخش بالایی چوقا قرار می‌گیرند و خطوط عمودی، نیمه پایینی آن را شکل می‌دهند.
چوقا معمولاً بدون آستین و با برشی شبیه پالتو دوخته می‌شود و طول آن تا میانه زانو می‌رسد. این پوشش در زندگی عشایری کاربردی روزمره دارد و در میان بختیاری‌های شهرنشین نیز در مراسم و مناسبت‌های اجتماعی، از جشن و سرور تا سوگواری، پوشیده می‌شود.
چوقابافی در شهرستان‌های مختلف خوزستان، از جمله اندیکا، لالی، ایذه، گتوند، مسجدسلیمان، باغملک، دزفول، شوشتر و اهواز رواج دارد. این هنر با توجه به ظرافت نخ و تراکم بافت، انواع مختلفی دارد که «کیارسی‌باف» از معروف‌ترین و گران‌بهاترین آن‌هاست.
شوکل حاجیوند؛ محل فعالیت بیش از ۱۷۰ چوقاباف
روستای شوکل حاجیوند از مراکز مهم تولید چوقای کیارسی‌باف به شمار می‌رود. بر اساس یادداشت عباس رحیمی، پژوهشگر صنایع‌دستی، بیش از ۸۰ درصد زنان و دختران این روستا در چوقابافی فعالیت دارند. همچنین بیش از ۱۷۰ چوقاباف در ۹۵ کارگاه خانگی این منطقه مشغول به کار هستند.
این آمار نشان می‌دهد چوقابافی در شوکل حاجیوند تنها یک هنر سنتی نیست، بلکه با اشتغال و معیشت خانوارها پیوند خورده است. حفظ این مهارت و فراهم کردن امکان فروش محصولات، می‌تواند به ماندگاری آن در نسل‌های آینده کمک کند.
ثبت ملی این روستا در سال ۱۴۰۴، پس از اقداماتی برای شناسایی و تقویت ظرفیت‌های چوقابافی در بخش‌های تولید، فروش، آموزش، توسعه و معرفی انجام شد. این ثبت، افزون بر به‌رسمیت‌شناختن جایگاه فرهنگی روستا، می‌تواند زمینه معرفی گسترده‌تر محصولات آن به بازارهای داخلی و خارجی را فراهم کند.
از چوقای سنتی تا محصولات متناسب با بازار امروز
چوقابافان شوکل حاجیوند در سال‌های اخیر، در کنار حفظ شیوه‌های اصیل بافت، تغییراتی نیز در تولید محصولات خود ایجاد کرده‌اند. استفاده از الیاف پشمی ظریف‌تر، افزایش دقت در بافت و طراحی محصولات متنوع، بخشی از این تغییرات است.
تولید کیف و محصولات تزئینی با الهام از چوقا نیز راهی برای گسترش کاربرد این هنر و پاسخ به نیازهای تازه بازار بوده است. چنین تغییراتی می‌تواند دامنه مشتریان صنایع‌دستی بختیاری را افزایش دهد؛ به‌شرط آنکه ویژگی‌های اصلی و اصالت بافت در این فرایند حفظ شود.
محصولات چوقابافی از راه‌های مختلفی به فروش می‌رسند؛ از بازارهای محلی و بازارچه‌های موقت گرفته تا فروشگاه‌های تخصصی، نمایشگاه‌های استانی و کشوری و بسترهای مجازی. با این حال، دسترسی به بازارهای گسترده‌تر و ایجاد ارتباط مستقیم میان تولیدکنندگان و خریداران، همچنان از موضوعات مهم برای توسعه این هنرصنعت است.
آموزش چوقابافی؛ از خانه‌های روستایی تا دوره‌های تخصصی
انتقال مهارت چوقابافی در شوکل حاجیوند همچنان بیشتر از طریق الگوی سنتی استاد و شاگردی و در محیط‌های خانگی انجام می‌شود. در کنار این شیوه، دوره‌های تخصصی نیز با هدف تقویت مهارت‌ها و آموزش اصول فنی برگزار شده است.
بر اساس یادداشت عباس رحیمی، پژوهشگر صنایع‌دستی، برگزاری دوره‌های آموزش چوقابافی و به‌بافی، کارگاه‌های آموزشی و تولید فیلم‌های آموزشی از جمله اقداماتی است که برای آموزش و انتقال این مهارت انجام شده است.
مستندنگاری چوقابافی، ثبت این هنر در فهرست میراث ناملموس، دریافت بیش از ۲۰ نشان ملی و یک نشان بین‌المللی اصالت برای محصولات چوقا و طراحی نمونه‌های تازه نیز در شمار فعالیت‌های انجام‌شده برای معرفی و توسعه این هنر قرار دارد.
در سطح روستا نیز شورا و دهیاری با اقداماتی مانند نصب بیلبوردهای معرفی، اجرای نقاشی‌های دیواری و نام‌گذاری معابر با عنوان‌هایی مانند «خیابان چوقابافان» و «کوچه‌های چوقا» به معرفی این هنرصنعت کمک کرده‌اند.
ثبت ملی چوقابافی؛ فرصتی که به حمایت پایدار نیاز دارد
ثبت شوکل حاجیوند به‌عنوان روستای ملی چوقابافی، زمانی می‌تواند به تقویت پایدار این هنر منجر شود که با حمایت عملی از تولیدکنندگان همراه باشد. حفظ مهارت‌های سنتی، به‌تنهایی برای تداوم یک هنرصنعت کافی نیست؛ بافندگان باید بتوانند محصولات خود را با قیمت مناسب عرضه کنند و از درآمد حاصل از کارشان بهره‌مند شوند.
گسترش بازاریابی دیجیتال، معرفی هدفمند محصولات به مشتریان، بهبود دسترسی به بازارهای فروش و ایجاد ارتباط میان چوقابافی و گردشگری روستایی، از ظرفیت‌هایی است که می‌تواند به افزایش درآمد هنرمندان کمک کند. بازدید گردشگران از کارگاه‌های خانگی و آشنایی با فرایند بافت نیز می‌تواند چوقابافی را به بخشی از تجربه گردشگری فرهنگی منطقه تبدیل کند.
در کنار این فرصت‌ها، توسعه بازار نباید به کنار گذاشتن شیوه‌های اصیل بافت یا کاهش کیفیت محصولات منجر شود. چالش اصلی، ایجاد تعادل میان حفظ ویژگی‌های فرهنگی چوقا و پاسخ‌گویی به نیازهای بازار امروز است.
شوکل حاجیوند با برخورداری از نیروی کار ماهر و سابقه تولید چوقای نفیس، ظرفیت آن را دارد که جایگاه خود را در بازار صنایع‌دستی تقویت کند. تحقق این ظرفیت، به تداوم آموزش، حمایت از کارگاه‌های خانگی و فراهم شدن مسیرهای پایدار فروش وابسته است؛ مسیری که می‌تواند هم به حفظ میراث فرهنگی بختیاری کمک کند و هم آینده شغلی بافندگان این روستا را بهبود بخشد.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: روستای شوکل حاجیوند در آستانه ثبت ملی چوقابافی