تصویب نامه‌ای برای توسعه پایدار تهران؛ راهی برای کاهش فشار بر محیط زیست پایتخت
به گزارش گلونی شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، در یادداشتی با بررسی ریشه‌های محیط زیستی مشکلات تهران، به نقش تمرکززدایی و اجرای مصوبه جدید دولت در کاهش فشار بر منابع طبیعی و حرکت به سوی توسعه پایدار پایتخت می‌پردازد.
تمرکز جمعیت و فعالیت‌ها؛ ریشه مشکلات محیط زیستی تهران
تصویب‌نامه اخیر دولت با عنوان «برنامه اقدام برای ساماندهی، پالایش عملکردی و تمرکززدایی از استان‌های تهران و البرز» که به پیشنهاد شورای عالی شهرسازی و معماری ایران و با همکاری دستگاه‌های متولی تدوین شده است، می‌تواند در کاهش مشکلات محیط زیستی پایتخت نقش مؤثری داشته باشد.
ریشه اصلی بسیاری از مشکلات محیط زیستی تهران را باید در تمرکز بیش از اندازه جمعیت، صنایع و خدمات و فراتر رفتن بارگذاری‌ها از توان و ظرفیت اکولوژیک این منطقه جست‌وجو کرد. اجرا نشدن طرح‌ها و اسناد بالادستی برای متناسب‌سازی جمعیت با منابع زیستی، شرایطی حساس و شکننده برای این کلان‌شهر ایجاد کرده است که آلودگی هوا و کمبود منابع آب تنها بخشی از پیامدهای آن هستند.
در نخستین طرح جامع تهران که در سال ۱۳۴۷ به تصویب رسید، جمعیت ۵.۵ میلیون نفری برای افق طرح پیش‌بینی شده بود. با این حال، در طرح‌های بعدی از جمله طرح ساماندهی تهران (۱۳۷۱)، طرح مجموعه شهری (۱۳۸۲) و طرح جامع تهران (۱۳۸۶)، سقف‌های جمعیتی پیش‌بینی‌شده نادیده گرفته شد.
به‌جای تمرکززدایی و جلوگیری از رشد کانون‌های بزرگ جمعیتی در پیرامون تهران، روند بارگذاری جمعیت و فعالیت‌ها ادامه پیدا کرد و شاخص‌های محیط زیستی، از جمله بهبود کیفیت هوا و تأمین پایدار آب، تحت تأثیر قرار گرفتند.
در واقع، تحولات یک قرن اخیر تهران به شکل‌گیری کلان‌شهری با تراکم و تمرکز بالا منجر شده است؛ به‌طوری‌که شهرستان تهران اکنون در مرکز منطقه‌ای کلان‌شهری با وسعتی بیش از ۷۰۰ کیلومترمربع قرار دارد.
افزایش مهاجرت از شهرهای کوچک و روستاها به تهران در چند دهه گذشته نیز به رشد بی‌رویه جمعیت، آشفتگی کالبدی شهر و تشدید مشکلات محیط زیستی دامن زده است. آلودگی هوا، آب، خاک و صدا، انباشت پسماند و نیاز به تأمین منابع آب از فاصله‌ای حدود ۱۶۰ کیلومتری در منطقه طالقان، از جمله پیامدهای این وضعیت هستند.
چرا تمرکززدایی از تهران دیگر یک انتخاب نیست؟
ظرفیت زیستی تهران دیگر توان پاسخگویی به بارگذاری‌های بیشتر را ندارد. توان خودپالایی این منطقه نیز سال‌هاست تحت فشار قرار گرفته است. بنابراین، ادامه جذب جمعیت و استقرار فعالیت‌های جدید می‌تواند وضعیت محیط زیست پایتخت را پیچیده‌تر و بحرانی‌تر کند.
از سوی دیگر، ملاحظات مربوط به مصرف انرژی، پدافند غیرعامل و مخاطراتی مانند زلزله و فرونشست زمین، در کنار فشارهای محیط زیستی، ضرورت تمرکززدایی را دوچندان می‌کنند. در چنین شرایطی، کاهش تمرکز جمعیت و فعالیت‌ها دیگر صرفاً یک انتخاب مدیریتی نیست، بلکه ضرورتی برای حفظ منابع زیستی و افزایش تاب‌آوری تهران به شمار می‌رود.
مهم‌ترین محورهای مصوبه تمرکززدایی از تهران و البرز
مصوبه دولت با عنوان «برنامه اقدام برای ساماندهی، پالایش عملکردی و تمرکززدایی از استان‌های تهران و البرز» در ۲۴ ماده و ۲۳ اقدام تدوین شده است. این برنامه مجموعه‌ای از تصمیم‌های راهبردی را برای ساماندهی فعالیت‌ها در منطقه شهری تهران و البرز و کاهش بار کالبدی و فشارهای محیط زیستی پیش‌بینی می‌کند.
یکی از مهم‌ترین بندهای این مصوبه، ممنوعیت صدور مجوز برای ایجاد و توسعه شهرک‌ها و نواحی صنعتی در استان‌های تهران و البرز است.
ممنوعیت هرگونه تغییر کاربری اراضی زراعی و باغی نیز از دیگر محورهای این برنامه است. همچنین، جلوگیری از افزایش واحدپذیری و بارگذاری جمعیت در آرای کمیسیون‌های ماده ۹۹ و ۱۰۰ در این دو استان پیش‌بینی شده است.
بر اساس این مصوبه، صدور مجوز احداث شهرک‌های مسکونی و شهرهای جدید نیز به مدت سه سال ممنوع خواهد بود.
در کنار این محدودیت‌ها، برنامه بر کاهش بار جمعیتی و جایگزینی فعالیت‌های صنعتی با صنایع دانش‌بنیان و پاک، فعالیت‌های دارای ارزش افزوده بیشتر و خدمات پشتیبان تولید تأکید دارد.
اجرای مصوبه؛ شرط تحقق توسعه پایدار تهران
تصویب این برنامه در هیئت وزیران نشان‌دهنده ورود دولت چهاردهم به موضوع تمرکززدایی، مهار رشد نامتوازن جمعیت، مقابله با گسترش بی‌رویه شهر و ایجاد توازن اکولوژیک در پایتخت است.
با توجه به اهمیت اجرای این مصوبه و تحقق اهداف آن، همکاری جدی و هماهنگ همه دستگاه‌های مسئول ضروری است. اجرای دقیق این برنامه می‌تواند به متناسب‌سازی توسعه تهران با ظرفیت واقعی منابع زیستی آن کمک کند و زمینه را برای تبدیل پایتخت به شهری با شاخص‌های مناسب‌تر زیست‌پذیری فراهم آورد.
پایان پیام
یادداشت‌های شینا انصاری را در گلونی دنبال کنید