سیدفرید قاسمی؛ مردی که برای روزنامهنگاری ایران تبار ساخت
به گزارش گلونی، چهارمین ماهنشست گفتامد با بزرگداشت سیدفرید قاسمی، روز دوشنبه ۲۵ آبان در خانه روزنامهنگاران شهر برگزار شد.
این برنامه با مدیریت مسعود کوثری، پژوهشگر، و با حضور روزنامهنگاران و دوستداران سیدفرید قاسمی برگزار شد. علی ربیعی، فریدون صدیقی، محمدمهدی فرقانی، یونس شکرخواه، مهیار رشیدیان، پونه ندایی و سیدفرید قاسمی سخنرانان این نشست بودند.
از دیگر چهرههای فرهنگی و مطبوعاتی حاضر در مراسم میتوان به محسن کریمی، فرهاد سپهرام، علیمردان عسکری عالم، کورش نوروزمرادی، هوشنگ بیرانوند، الوند بهاری، علی صالحآبادی، نیکنام حسینیپور، اعظم روانشاد، مهرداد خدیر، ساسان والیزاده، عزیز امرایی، حجت سپهوند و اکبر ایرانی اشاره کرد.
در ادامه، گزیدهای از سخنان حاضران در این مراسم و روایت سیدفرید قاسمی از مسیر فعالیتهای حرفهای و پژوهشی خود را میخوانید.
علی ربیعی: سیدفرید قاسمی، فرد بهمثابه نهاد است
علی ربیعی در این مراسم با اشاره به فعالیتهای گسترده سیدفرید قاسمی گفت: «سیدفرید قاسمی فردی بهمثابه یک نهاد است. او با باور به ایراندوستی توانسته است بدون همکار و دستیار، بهتنهایی کاری در اندازه چندین مرکز پژوهشی انجام دهد.»
قاسمی در حوزههای مشخص، فعالیتهای متنوعی داشته است. او بدون اینکه کسی از او بخواهد و بدون هیچ چشمداشتی، کارهای بزرگی انجام داده و میراث مطبوعاتی را زنده و برای امروز و آینده قابل استفاده کرده است.
فریدون صدیقی: سیدفرید قاسمی ناراستیها را تحمل نمیکند
فریدون صدیقی با اشاره به روحیه و شخصیت قاسمی گفت: «شب و روز برای سیدفرید قاسمی کم میآید. مسئله این است که با انسانی روبهرو هستیم که با وجود این همه مطالعه و رنج، از کاستیهای زمانه نیز رنج میبرد.»
او افزود: «البته مثل همه کردها و لرها، ما صفر و صد هستیم. من همیشه صفرم؛ آدمی آرام و رام، اما سیدفرید همیشه صد است. آن صد بودنش زمانی بروز میکند که دیگر نمیتواند ناراستیها، کمیها و کاستیها را تحمل کند.»
صدیقی با اشاره به تعبیر دکتر ضیاء موحد از قاسمی بهعنوان یک «غول زیبا» ادامه داد: «تعبیر «غول زیبا» را برای بامداد پایدار، احمد شاملو، به کار بردیم. به نظر من، سیدفرید هم یک غول زیبا، ماندگار و پاینده است. همانطور که آقای دکتر ربیعی فرمودند، عمر ایشان از هزار سال هم گذشته است.»
محمدمهدی فرقانی: سیدفرید قاسمی سبک تازهای در تاریخنگاری مطبوعات ایجاد کرده است
محمدمهدی فرقانی با اشاره به ویژگیهای پژوهشی قاسمی گفت: «امیدوارم خداوند عمر طولانی و صحت و سلامتی به سیدفرید قاسمی عنایت کند تا بتواند این پژوهشهای ارزشمند را ادامه دهد.»
به گفته فرقانی، پژوهشهای قاسمی در عرصه تاریخ مطبوعات، سبک جدیدی در تاریخنگاری ایجاد کرده است؛ سبکی که از خشکی و بیروحی تاریخنگاریهای مرسوم و همچنین اغراقها و بزرگنماییها به دور است. قاسمی به جزئیات میپردازد و به گوشههایی از تاریخ مطبوعات توجه میکند که تاکنون کمتر دیده شدهاند.
او با اشاره به فروتنی قاسمی گفت: «من در جلسه قبل عرض کردم که آقای قاسمی خودش را در عقب و پشت سر دیگران پنهان میکند. سوءتفاهمی پیش آمد و پرسیدند منظورم چه بوده است. توضیح دادم که ایشان آنقدر فروتن هستند که حتی اجازه نمیدهند دیگران بهراحتی ایشان را ببینند. گویی میخواهند گوشهای برای خودشان داشته باشند و از دیدهشدن فاصله بگیرند.»
فرقانی همچنین به گشادهدستی و بخشندگی قاسمی اشاره کرد و گفت دانشجویان زیادی را برای انجام پژوهش و پایاننامههایشان در حوزه تاریخ مطبوعات به او معرفی کرده است. به گفته او، قاسمی با تواضع و گشادهدستی به این دانشجویان کمک کرده و کارشان را سر و سامان داده است.
یونس شکرخواه: بازگشت به ریشههای تاریخی و فرهنگی، شاید راهی برای نجات امروز ما باشد
یونس شکرخواه با اشاره به بخشندگی و حمایتهای سیدفرید قاسمی از دیگران گفت: «سیدفرید قاسمی برای بسیاری از افراد، نجاتبخش و جانبخش بوده است. او از کسانی که از امکانات زیادی محروم بودند، حمایت کرده، سرپرستیشان را بر عهده گرفته و پشتیبانشان بوده است. من این موضوع را از نزدیک دیدهام و شاهد آن بودهام.»
شکرخواه با تأکید بر جایگاه قاسمی در تاریخ روزنامهنگاری ایران ادامه داد: «سیدفرید قاسمی، روزنامهنگاری ایران را از بیتبار بودن خارج کرد. او یکتنه و بهحق، برای روزنامهنگاری ایران تبار ساخت. ما بهعنوان روزنامهنگار مدیون او هستیم.»
او با اشاره به مشکلات امروز کشور، بازگشت به ریشههای تاریخی و فرهنگی را یکی از راههای عبور از شرایط دشوار دانست و گفت شاید امروز، در شرایطی که کشور با گرفتاریهای فراوان، جنگ، مشکلات اقتصادی و مسائل گوناگونی روبهروست، یکی از راههای نجات، بازگشت به تبار و ریشههای خود باشد؛ اینکه بدانیم چه تاریخی پشت سر ماست و از چه فرهنگ و پیشینهای برخورداریم.
به گفته شکرخواه، بازگشت به این ریشهها به تلاشی همهجانبه نیاز دارد؛ تلاشی از همان جنس کاری که قاسمی برای بازتراشیدن و استخراج دوباره تبار روزنامهنگاری ایران انجام داده است.
مهیار رشیدیان: سیدفرید قاسمی بنیانگذار نهضت لرستانشناسی است
مهیار رشیدیان با اشاره به فعالیتهای پژوهشی قاسمی در حوزه لرستان گفت: «قاسمی بهتنهایی کتابهای مرجع و ارزشمندی درباره لرستان و بهویژه خرمآباد نوشته است. او بنیانگذار نهضت لرستانشناسی در استان ماست.»
به گفته رشیدیان، مجلههایی که قاسمی بهتنهایی با عنوان فصلنامه «شقایق» و مجله «لرستانپژوهی» منتشر کرد، باعث شدند نسل او و نسلهای پیش و پس از او به خودباوری برسند.
او افزود: «من و دیگران نخستین آثارمان را در مجلههای قاسمی منتشر کردیم. اگر امروز صاحب کتاب هستیم، قاسمی راه را به ما نشان داد و آثارمان را در مجلههایش چاپ کرد تا به خودباوری برسیم.»
رشیدیان با اشاره به تجربه شخصی خود گفت که انتشار نخستین آثارش در نشریات قاسمی، زمینهای برای ادامه فعالیت ادبی او و انتشار چندین کتاب داستان با ناشران معتبر تهران فراهم کرده است.
پونه ندایی: سیدفرید قاسمی وجدان بیدار تاریخ مطبوعات ایران است
پونه ندایی، مدیر نشر امرود، با اشاره به انتشار چند کتاب از سیدفرید قاسمی گفت: «افتخار داشتم چند کتاب از آقای قاسمی را منتشر کنم. یکی از آنها کتاب «پرفروش روزنامه حزب خران» بود که چهار نوبت چاپ آن در سال ۱۳۸۸ پشت سر هم منتشر شد. فکر میکنم مجموعاً هشت هزار نسخه بود. ویراست دوم آن نیز چهار، پنج سال پیش منتشر شد و مورد استقبال قرار گرفت.»
او از کتابهای «ترور روزنامهنگار» درباره زندگی محمد مسعود، «ایرانشناس روزنامهنگار» درباره کارنامه آثار ایرج افشار و «سیر تاریخی قوانین مطبوعاتی ایران» بهعنوان دیگر آثار قاسمی نام برد که در نشر امرود منتشر شدهاند.
ندایی با تأکید بر گستردگی فعالیتهای قاسمی در حوزه تاریخ مطبوعات گفت: «شناخت فرد جامعالاطرافی مثل سیدفرید قاسمی واقعاً میتواند خودش یک ترم دانشگاهی باشد.»
او با اشاره به هشدارهای مکرر قاسمی درباره وضعیت مطبوعات و رسانهها افزود: «ایشان همیشه نسبت به وضعیت مطبوعات و رسانهها هشدار دادهاند و آن سوی گردنه را زودتر دیدهاند. هر جا مطبوعات رو به زوال و افول میرفتند، بهموقع هشدار داده و نوشتهاند. همیشه به کیفیت و وجدان در روزنامهنگاری اهمیت دادهاند.»
ندایی همچنین از گوشهنشینی قاسمی در بیش از دو دهه گذشته ابراز تأسف کرد و پرسید چرا حکمرانی فرهنگی نتوانسته است او را برای بازگشت به عرصه پژوهش گسترده در تاریخ مطبوعات ترغیب کند.
او ابراز امیدواری کرد که قاسمی، نویسندگان، همکاران و متولیان فرهنگی برای روشن شدن دلایل این کنارهگیری و فراهم کردن زمینه ادامه فعالیتهای گسترده او تلاش کنند.
سیدفرید قاسمی: روزنامهنگاران، معماران خاموش فرهنگ و دانشنامهنگاری ایران
سیدفرید قاسمی در بخش دیگری از این نشست، از نخستین آشنایی خود با دنیای مطبوعات و روزنامهنگاری سخن گفت. او توضیح داد که علاقهاش به این حرفه با خواندن مجموعه کتابهای «تنتن» شکل گرفت. شخصیت تنتن، خبرنگار جوان و ماجراجو، برای او جذابیت خاصی داشت و بهتدریج علاقهاش را به دنیای روزنامه و خبرنگاری بیشتر کرد.
مجموعه کتابهای تنتن نزدیک به یک قرن است که در جهان منتشر میشود. در ایران نیز این آثار از سال ۱۳۵۰ به همت انتشارات یونیورسال انتشار یافتند و خسرو سمیعی از نخستین مترجمان این مجموعه بود.
قاسمی گفت در آن دوران تصور میکرد میتواند مسیری شبیه تنتن را دنبال کند؛ مسیری که از نوجوانی و علاقه به خبرنگاری آغاز میشود و به دنیای حرفهای مطبوعات میرسد.
او فعالیت خبری خود را از نشریات کودک و نوجوان آغاز کرد، سپس به مطبوعات ورزشی راه یافت و بهتدریج با نشریات تهران و نشریات سراسری همکاری کرد و مسئولیتهای مختلف مطبوعاتی را بر عهده گرفت.
چرا به سراغ تاریخ روزنامهنگاری رفتم؟
قاسمی درباره دلایل ورود خود به پژوهش در حوزه تاریخ روزنامهنگاری گفت که سه دلیل اصلی او را به این مسیر هدایت کرده است.
نخستین دلیل، پرسشی بود که سالها ذهنش را مشغول کرده بود: چرا وضعیت روزنامهنگاری در ایران با بسیاری از کشورهای دیگر تفاوت دارد؟ چرا آنچه در کتابهای نظری درباره شأن، منزلت و جایگاه روزنامهنگار و مطبوعات میخوانیم، در عمل کمتر در فضای مطبوعاتی کشورمان تحقق پیدا کرده است؟
او توضیح داد که روزنامهنگاری ایران با وجود همه فراز و نشیبها، مسیری دشوار و گاه همراه با حسرت پیموده است. به همین دلیل، میخواست ریشههای تاریخی این وضعیت و عوامل شکلگیری آن را بشناسد و پژوهش در تاریخ مطبوعات را راهی برای یافتن پاسخ این پرسشها دانست.
دلیل دوم، دغدغه ثبت خدمات روزنامهنگاران بود. قاسمی روزنامهنگار را به عکاسی تشبیه کرد که از همه عکس میگیرد، اما خودش در عکس حضور ندارد. روزنامهنگاران درباره افراد، رویدادها و تحولات جامعه مینویسند، اما کمتر کسی درباره خود آنان و خدماتشان قلم میزند.
او تأکید کرد که روزنامهنگاران ایرانی در تاریخ معاصر کشور خدمات فراوانی انجام دادهاند که بسیاری از آنها بهدرستی معرفی و مستند نشده است.
قاسمی با اشاره به نقش مطبوعات در شکلگیری دانشنامهنگاری نوین ایران گفت: امروز به دانشنامهها و دایرةالمعارفهای کشورمان افتخار میکنیم، اما کمتر به این واقعیت توجه میشود که روزنامهنگاران در شکلگیری دانشنامهنگاری نوین ایران نقش بنیادین داشتهاند. بخشی از این جریان فکری و علمی از دل تحریریه روزنامهها بیرون آمده است.
او یادآور شد در دورهای که هنوز دانشگاه و فرهنگستان به شکل امروزی در کشور وجود نداشت، روزنامهنگاران در دوره مظفرالدینشاه گرد هم آمدند و نهادی با عنوان «مجلس آکادمی» تشکیل دادند.
از جمله آثار مهم این جریان، شیوهنامه «اصول تنقید و رموز متداوله در محررات» است که قاسمی از آن بهعنوان یکی از نخستین شیوهنامههای ویرایش در ایران یاد کرد.
او همچنین به نقش روزنامهنگاران در شکلگیری و رواج برابرنهادههای فارسی برای واژگان فرهنگی و علمی اشاره کرد و گفت مطبوعات صرفاً وسیلهای برای انتشار خبر نبودند، بلکه در توسعه زبان، فرهنگ، دانش و اندیشه نیز نقشآفرینی کردند.
پژوهش در تاریخ مطبوعات؛ پاسخ به صدها پرسش بیپاسخ
سومین دلیل قاسمی برای ورود به این عرصه، وجود پرسشهای فراوان و بیپاسخ درباره تاریخ روزنامهنگاری ایران بود.
او برای نمونه به پرسشهایی درباره زمان و مکان انتشار نخستین گزارش خبری در ایران، شکلگیری نخستین مصاحبه مطبوعاتی و تاریخچه قالبهای مختلف روزنامهنگاری، از حادثهنگاری و ورزشنویسی تا روزنامهنگاری اقتصادی، اشاره کرد.
این پرسشها به موضوعاتی جدی برای پژوهش او تبدیل شدند. قاسمی توضیح داد که در این مسیر چنان غرق کار شده بود که پژوهش برایش به فعالیتی تماموقت تبدیل شد. حتی در دورههایی که در هیچ نشریهای مشغول نبود، صبح زود پشت میز کارش مینشست و ساعتهای طولانی به مطالعه و نگارش میپرداخت. گاهی بیش از ۱۸ ساعت در روز کار میکرد.
او درباره شیوه کار خود گفت همیشه به کسانی که میپرسیدند چگونه فرصت نوشتن این همه کتاب را پیدا میکند، پاسخ میداده است که اگر کسی روزی پنج صفحه بنویسد، در یک سال میتواند حجم قابل توجهی مطلب فراهم کند. اگر روزی ده صفحه بنویسد، حاصل کارش در پایان سال به چند هزار صفحه خواهد رسید. از نظر او، استمرار و نظم از مهمترین عوامل موفقیت در پژوهش است.
قاسمی همچنین به تجربه انتشار دیرهنگام برخی آثارش اشاره کرد و گفت گاهی کتابی را نوشته، اما به دلیل مشغلههای فراوان، نسخه دستنویس آن سالها میان اسناد و کارتنها باقی مانده است. برای نمونه، کتابی را در سال ۱۳۷۶ نوشته بود که سرانجام در سال ۱۴۰۵ منتشر شد.
مسیر پژوهشی او پس از فعالیت در روزنامهنگاری، کار مطبوعاتی و نشر کتاب، به مشارکت در تدوین دانشنامهها و نگارش مدخلهای تخصصی نیز رسید.
۲۰۰ هزار موضوع پژوهشی بر زمینمانده در تاریخ مطبوعات ایران
قاسمی با اشاره به گستردگی موضوعات پژوهشی در حوزه روزنامهنگاری ایران گفت حدود یازده سال پیش، در جلسهای دانشگاهی اعلام کرده است که نزدیک به ۲۰۰ هزار عنوان موضوع پژوهشی در این حوزه بر زمین مانده است؛ موضوعاتی که هرکدام میتوانند زمینهای برای تحقیق و تولید دانش باشند.
او در توضیح این موضوع به ماجرای گفتوگوی یک خبرنگار با یکی از کارشناسان کتابخانههای بزرگ کشور اشاره کرد. خبرنگار پرسیده بود چرا با وجود این همه منابع، پژوهشهای بیشتری درباره تاریخ مطبوعات انجام نمیشود.
پاسخ آن مسئول این بود که بخش عمده موضوعات قبلاً کار شده و پژوهشگری به نام قاسمی آنقدر در این زمینه فعالیت کرده که دیگر موضوعی برای دیگران باقی نگذاشته است.
قاسمی پس از شنیدن این پاسخ، با آن مسئول تماس گرفت و توضیح داد که عرصه پژوهش آنقدر گسترده است که فعالیت یک پژوهشگر نمیتواند راه را بر دیگران ببندد. او حتی پیشنهاد کرد فهرستی شامل ۵۰ تا ۱۰۰ موضوع پژوهشی انجامنشده در اختیار پژوهشگران قرار دهد تا آنها بتوانند کار خود را آغاز کنند.
او تأکید کرد که تاریخ روزنامهنگاری ایران همچنان عرصهای گسترده و نیازمند پژوهشهای جدی است.
علاقه به کاغذ، چاپ و میراث مطبوعات
سیدفرید قاسمی در بخش دیگری از سخنانش از علاقه ماندگار خود به کاغذ و چاپ گفت و تأکید کرد که همچنان به پژوهش و نگارش ادامه میدهد.
او گفت: «از نسل کاغذ و چاپ هستم. خوشبوترین بوی دنیا برای من بوی مرکب چاپ است و فضای چاپخانه را با هیچ فضای دیگری عوض نمیکنم.»
قاسمی با اشاره به تحولات رسانهای و فناوریهای نو توضیح داد که این تغییرات، وضعیت نشر و مطبوعات را با پرسشها و ابهامهای تازهای روبهرو کردهاند. او نیز از رسانههای جدید و فضای مجازی بیخبر نیست و در حد نیاز اخبار و مطالب را دنبال میکند، اما همچنان کتاب و اسناد مکتوب را مرجع اصلی پژوهش خود میداند.
او در پایان تأکید کرد که پژوهش در تاریخ مطبوعات مسیری است که همچنان ادامه دارد و تا زمانی که توان و رمقی باقی باشد، آن را دنبال خواهد کرد.
این گزارش به قلم پری ثابت در روزنامه ستاره صبح منتشر شده است.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: بغض سیدفرید قاسمی بعد از پنج دهه نوشتن شکست
