۲۴ اکتبر، روز جهانی مبارزه با تغییرات اقلیمی؛ زمین در انتظار تصمیم‌های امروز ماست
به گزارش گلونی، تغییرات اقلیمی دیگر تهدیدی دوردست برای نسل‌های آینده نیست؛ واقعیتی است که امروز در قالب موج‌های گرما، خشکسالی‌های طولانی، بارش‌های شدید، آتش‌سوزی‌های گسترده و کاهش منابع آب و تنوع زیستی، زندگی انسان‌ها و سایر موجودات زنده را تحت تأثیر قرار داده است. روز جهانی مبارزه با تغییرات اقلیمی فرصتی است برای بازنگری در رابطه انسان با طبیعت و یادآوری این حقیقت که آینده زمین، به تصمیم‌ها و اقداماتی وابسته است که امروز اتخاذ می‌کنیم.
تغییرات اقلیمی چگونه به وجود می‌آیند؟
تغییرات اقلیمی به تغییرات بلندمدت در الگوهای دما و شرایط آب‌وهوایی گفته می‌شود. اگرچه اقلیم زمین در طول تاریخ به دلایل طبیعی نیز تغییر کرده است، فعالیت‌های انسانی از زمان انقلاب صنعتی به مهم‌ترین عامل گرمایش کنونی زمین تبدیل شده‌اند.
سوزاندن سوخت‌های فسیلی مانند نفت، گاز و زغال‌سنگ، جنگل‌زدایی، تغییر کاربری زمین، فعالیت‌های صنعتی و برخی شیوه‌های کشاورزی و مدیریت پسماند، موجب افزایش غلظت گازهای گلخانه‌ای در جو شده‌اند. این گازها با به دام انداختن بخشی از گرمای زمین، دمای متوسط سیاره را افزایش می‌دهند و تعادل سامانه اقلیمی را بر هم می‌زنند.
بر اساس ارزیابی هیئت بین‌الدولی تغییر اقلیم (IPCC)، میانگین دمای سطح زمین در دوره ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۰ حدود ۱.۱ درجه سانتی‌گراد بیشتر از میانگین دوره پیشاصنعتی بوده است. این افزایش دما، با تغییر در شدت و فراوانی بسیاری از رخدادهای حدی آب‌وهوایی همراه شده است.
پیامدهای تغییرات اقلیمی؛ از بحران آب تا تهدید تنوع زیستی
یکی از مهم‌ترین پیامدهای تغییرات اقلیمی، برهم خوردن چرخه آب و تشدید فشار بر منابع آبی است. افزایش دما می‌تواند تبخیر را بیشتر کند، الگوهای بارش را تغییر دهد و در بسیاری از مناطق، خشکسالی و کم‌آبی را تشدید کند. در مقابل، برخی مناطق با بارش‌های سنگین‌تر و خطر بیشتر سیلاب مواجه می‌شوند.
تغییرات اقلیمی همچنین امنیت غذایی را تهدید می‌کند. افزایش دما، کمبود آب و تغییر فصل‌های رشد می‌توانند عملکرد محصولات کشاورزی را کاهش دهند و معیشت کشاورزان و جوامع وابسته به منابع طبیعی را تحت فشار قرار دهند. سلامت انسان نیز از موج‌های گرما، گسترش برخی بیماری‌ها و تشدید آلودگی هوا تأثیر می‌پذیرد.
طبیعت نیز از این بحران در امان نیست. افزایش دمای آب دریاها، گرم‌شدن زیستگاه‌ها، تغییر زمان مهاجرت و تولیدمثل گونه‌ها و کاهش دسترسی به منابع غذایی، بقای بسیاری از جانداران را دشوارتر می‌کند. گونه‌هایی که توان سازگاری یا جابه‌جایی محدودی دارند، بیش از دیگران در معرض خطر قرار می‌گیرند.
در ایران، کشوری با اقلیم خشک و نیمه‌خشک در بخش بزرگی از سرزمین، تغییرات اقلیمی می‌تواند فشار بر منابع آب، تالاب‌ها، جنگل‌ها، مراتع و زیستگاه‌های حیات‌وحش را افزایش دهد. البته همه مشکلات محیط زیستی را نمی‌توان تنها به تغییرات اقلیمی نسبت داد؛ عواملی مانند برداشت بی‌رویه آب، تخریب زیستگاه‌ها، تغییر کاربری اراضی و مدیریت ناپایدار منابع طبیعی نیز در شدت گرفتن این بحران‌ها نقش دارند.
آیا هنوز می‌توان با تغییرات اقلیمی مقابله کرد؟
پاسخ علم به این پرسش مثبت است؛ اما فرصت اقدام مؤثر محدود است. توافقنامه پاریس کشورها را متعهد می‌کند که برای محدود کردن افزایش میانگین دمای جهانی به کمتر از ۲ درجه سانتی‌گراد نسبت به دوره پیشاصنعتی و ادامه تلاش‌ها برای محدود کردن آن به ۱.۵ درجه اقدام کنند.
هر مقدار کاهش در گرمایش جهانی اهمیت دارد؛ زیرا با افزایش دما، خطر و شدت بسیاری از پیامدهای اقلیمی نیز بیشتر می‌شود. دستیابی به این هدف مستلزم کاهش سریع انتشار گازهای گلخانه‌ای، گسترش انرژی‌های تجدیدپذیر، افزایش بهره‌وری انرژی، کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی و حفاظت از جنگل‌ها و دیگر اکوسیستم‌های طبیعی است.
در کنار کاهش انتشار، سازگاری با پیامدهای اجتناب‌ناپذیر تغییرات اقلیمی نیز ضروری است. مدیریت پایدار منابع آب، اصلاح الگوهای کشت، حفاظت و احیای تالاب‌ها، بازسازی زیستگاه‌های تخریب‌شده، توسعه زیرساخت‌های مقاوم در برابر سیل و گرما و تقویت سامانه‌های هشدار سریع، بخشی از اقداماتی هستند که می‌توانند آسیب‌پذیری جوامع را کاهش دهند.
سهم ما در حفاظت از اقلیم چیست؟
مقابله با تغییرات اقلیمی تنها وظیفه دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی نیست؛ هرچند مسئولیت‌ها و ظرفیت اقدام میان کشورها، صنایع و افراد یکسان نیست. سیاست‌های عمومی، سرمایه‌گذاری‌های بزرگ و اصلاح نظام تولید و مصرف، نقشی تعیین‌کننده دارند؛ اما انتخاب‌های روزمره شهروندان نیز می‌توانند در کنار اقدامات ساختاری مؤثر باشند.
کاهش مصرف انرژی، استفاده بیشتر از حمل‌ونقل عمومی، جلوگیری از هدررفت مواد غذایی، مصرف مسئولانه، کاهش تولید پسماند و حمایت از حفاظت و احیای طبیعت، از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند به کاهش فشار بر محیط‌زیست کمک کنند. در این میان، حفاظت از درختان و پوشش گیاهی بومی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ البته کاشت درخت زمانی به احیای طبیعت کمک می‌کند که متناسب با شرایط اکولوژیک منطقه، نیاز آبی و ترکیب طبیعی پوشش گیاهی انجام شود.
آگاهی‌رسانی علمی و مطالبه‌گری عمومی نیز اهمیت دارد. شناخت دقیق دلایل و پیامدهای تغییرات اقلیمی، مقابله با اطلاعات نادرست و حمایت از تصمیم‌هایی که بر پایه شواهد علمی و ملاحظات محیط زیستی گرفته می‌شوند، می‌تواند مسیر اقدام جمعی را هموارتر کند.
مبارزه با تغییرات اقلیمی، مسئولیت مشترک امروز
روز جهانی مبارزه با تغییرات اقلیمی یادآور آن است که زمین به مرزهای سیاسی محدود نمی‌شود و پیامدهای تغییرات اقلیمی نیز مرز نمی‌شناسند. بااین‌حال، همه جوامع به یک اندازه در ایجاد این بحران سهم نداشته‌اند و توانایی یکسانی برای مقابله با پیامدهای آن ندارند. ازاین‌رو، همکاری بین‌المللی، تأمین منابع مالی برای کشورهای آسیب‌پذیر و توجه به عدالت اقلیمی، بخش مهمی از راه‌حل به شمار می‌روند.
مقابله با تغییرات اقلیمی، در نهایت، تلاشی برای حفاظت از شرایطی است که زندگی روی زمین به آن وابسته است؛ از آب و خاک و جنگل گرفته تا امنیت غذایی، سلامت انسان و بقای گونه‌های جانوری و گیاهی.
زمین برای ادامه حیات خود به شعارهای بیشتر نیاز ندارد؛ آنچه اهمیت دارد، تبدیل آگاهی به اقدام و تعهد به تغییر است. آینده اقلیم هنوز به‌طور کامل تعیین نشده است، اما هر روز تأخیر در کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، هزینه سازگاری با پیامدهای این بحران را افزایش می‌دهد. حفاظت از زمین، مسئولیتی مشترک است که باید از تصمیم‌های بزرگ تا انتخاب‌های کوچک زندگی روزمره ادامه پیدا کند.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: توافقنامه پاریس، جلوی توسعه ایران را نمی‌گیرد