نقدی از نعمت مرادی بر مجموعه داستان ماه نیمروز
به گزارش گلونی نقش تداعی در مجموعه داستان ماه نیمروز چیست؟ به اعتقاد ارسطو، اگر شیء با معلومات دیگری ارتباط داشته باشد، وجود یکی، موجب به یادآوری دیگری خواهد شد.
یعنی دراصل تداعی است که موجب یادآوری تصویر یا خاطره یا یک موقعیت زمانی و مکانی دربرههای از زمان میشود.
دکتر محمدعلی محمودی میگوید با استفاده از تداعی است که میتوان بین جهان عینی و جهان ذهنی شخصیتها ارتباط برقرار، و سیلان مداوم ذهن از خاطره و ذهنیتی به خاطره و ذهنیتی دیگر و از تصویری به تصویر دیگر را ترسیم و توجیه کرد.
به موجب این رویکرد، از پیوند با تداعی اندیشههای ساده میتوان اندیشههای پیچیدهای را ایجاد کرد.
اتفاق خوبی که شهریار مندنی در این مجموعه رقم زده است. مجموعه داستان ماه نیمروز مجموعهای از تداعی رنگها و بوها و خاطرات و طعمهای مختلف روایی است که با کلمه جان میگیرد و چینش میشود.
تداعی در ماه نیمروز باعث به خاطر آوردن و زنده کردن و زنده کردن رویدادهای گذشته در ذهن، خاطرات و سفر به هزارتوهای ذهن و برگشتن به اصل انسان در دامن طبیعت است.
حال این برگشت انسان چه از نوع اسطورهای و زمانی و چه شمایل تاریخی یا حتی افسانهای و چه از لحاظ به عینیت درآوردن و شکار لحظهها در زمان حال است.
آیا انسان به دنبال خوی وحشیانه خود در طبیعت است؟ یا به دنبال برگشتن به همان خلق و خوی باستانی و همان کهن الگوهای رفتاری که قرن به قرن پیچیدهتر شده است.
ماهیت کتاب جنگ است و درد. درد انسان، پلنگی که دختر خردسال شکارچی را شکار و خورده است. «چرا نزدیش لامصب؟ داد میزند نمیشد… نمیشود. گوشت بچهام توی تنش است… خون بچهام تو رگهاش است.»
درطول تاریخ از انسانهای اولیه گرفته تاهمین قرن جنگ تداعیگر چیست؟ فروید میگوید تداعیها هميشه با نگرشهای مهم درونی ذهن مشخص میشود كه در لحظه وقوع برای ما مشخص نيست… آیا شکارچی باید بگذرد یا یحتمل به دنبال انتقامی خونی باشد.
درآن لحظه یک نبرد واقعی رخ می دهدکه برای شکارچی شبیه به خواب است. خوابی که در اعماق وجودش بوی حقیقتی قابل انکار دارد.
جنگ است میان طبیعت و انسان. و فلسفه عمیق مرگ اندیشی. جنگ و مرگ دو مولفه مقابل هم در هستی بیکران و گذشت به عنوان بخشی از باور انسان که پازل این مثلث را کامل میکند.
مندنی پور استاد مطرح کردن همین پرسشهاست. پرسشهای که ذهن مخاطب را درگیر خودش میکند.
شخصیتهای را میسازد که در کشمکش با خودشان قرار میگیرند. سر دوراهی که گاهی هیچ جوابی به جز شکست و رفتن به قهقرا در آن نمییابی.
قرار گرفتن سر یک دوراهی. کشتن درستتر است یا گذشت؟ آیا در آن لحظه کنش ذهن نویسنده نسبت این رخداد باید چگونه باشد.
آیا مندنی پور به دنبال کشف آگاهانه یک تداعی آزاد که بیانگر زیست بشریت از ابتدای خلقت در دامن طبیعت بوده است.
یا اینکه این رخداد به صورت ناخوداگاه و به شکل یک تصویر از مخیلهاش گذشته است. جاییش پلنگی بود که مزه گوشت آدمیزاد را چشیده بود و جایی دیگرش مردی که آرام جانش را از دست داده بود.
این دو مثل دو راز در تاریکی سنگها ازچشم پنهان بودند. شهریار مندنی پور نوشته است که ما به یاد بیاوریم آنچه را که از یاد بردهایم.
عشق و جولان عشق را در ذهن پیرمردی که هنوز به عشق محتاج است و امیدوار، به سارای خیالی، پاهای پدران و مادرانمان به خوشههای گندم و کفشدوزها رحم نمیکردند. و آن پاره ابر سفید که بی رعد و برق از دور میآمد، یاری نمیکرد.
به کفشهایشان نگاه کن سارا. خاکی و آفتابی است، با لختههای سبز و من جرئت نداشتم بگویم. تداعیها در مغز بیانگر زنده کردن تصویرها و رخدادهای متفاوت است که گاه با یک زبان آرکائیک و گاه با یک زبان یا نثر شاعرانه در جانشینی و همنشینی سطرهای درخشانی را برای خوانش مخاطب بجا میگذارد که کلمات هم چون تیری برنده است که مغز و قلب مخاطب را نشانه میرود و دکمه ناخوداگاه خواننده را میزند و روشن میکند.
خواننده با خواندن ماه نیمروز تصاویری را میبیند که یادآور تصاویری دیگر در ناخواگاه فعال شده اوست.
تصاویری از جنگ و مرگ، بنابراین روان بر اساس کلمات و جملات و در واقع بر اساس زبان شکل میگیرد. (انسان در سرزمین خودش هم بیگانه است.)
این جمله را «زیگموند فروید»، واضع روانکاوی و اندیشمند شهیر اتریشی درباره ناخودآگاه گفته است.
ناخوداگاه رفتار شخصیتهای این مجموعه فقط به اين سبب در ذهن و خاطر يا رفتار ما متجلي میشوند كه در ترجبههای پيشين ما با يكديگر پيوند يافتهاند.
رفتار پیرمردی که عاشق سارا شده است و یا شکارچی و یا حتی سقوط هواپیما و سربازی که صورتش کبود شده است یا اینکه نوزادی معصوم که مادرش را گم کرده و زن بارداری که از لحاظ روحی دارد آزار و اذیت میبیند.
در ناخوداگاه همه این انسانها دردی پنهان و عمیق وجود دارد که برابر است با تنهایی و غم و انده و مهمتر از همه ترس از دست دادن که در وجود تک تک آنها تبدیل به عصیان شده است و طعم مرگ میدهد. (سارا رنگها چقدر تازه میشوند وقت مردن. بوها….و بوی بابونه میآید هنوز. صدای تورنگ دارد سارا. رنگ آبی ماورا بهار)
مندنی پور به وسیله تداعیهای گوناگون میکوشد تا به اعماق ذهن شخصیتها رسوخ کند. تناقضات رفتاری درونی آنها را لایه روبی میکند.
او دربرخی از بخشهای روایت از جریان سیال ذهن بهره میجوید که به موجب آن عمق جریان ذهنی شخصیتها که آمیزهای است از ادراکات حسی و افکار آگاه و نیمهآگاه، خاطرات، احساسات و تداعیهای تصادفی را به همان صورت بیان میکند که حاص همان تداعیهاست.
تداعیهای که حاصل ذهنی پیچیده و چند لایه است. مندنی پور با آزاد کردن ذهن از قید نظارت ضمیر خودآگاه دست به ساخت کشفهای میزند که در هزارتوهای ذهن جاخوش کرده است.
انسان در داستانهای ماه نیمروز و رنگ آتش نیمروزی و آتش و رس چیزی جز تصوّرات و ایدههای حاصل از احساسهای مختلف از دنیای خشن و بیرحم ما نیست.
موضوع تداعیگری بررسی همین تصوّرات مرکب در این مجموعه داستان بوده است. با این همه، تصور مرکب الزاماً به هیچ یک از تصورهای ساده شبیه نیست.
این تصور مرکب را در مه جنگلهای بلوط و جایی/درهای و حتی اگرتابوت نداشته باشد میتوان حس کرد که به کیفیت محسوس و کیفیت ذهنی مخاطب هم کمک شایانی میکند.
ما در یکی از داستانهای مجموعه با ظهور ناگهانی سه مرد ناشناس روبهرو هستیم سه مرد عجیب و غریب و مرموز که درمیان مسافران هواپیمایی هستند و حامل مرگ سرنشینانش سه مردِ سیاه چشم و سفید چشم و ازرق چشم.
آیا این سه مرد برای سرنشینان تداعیگر کدام پیاماند. اینجاست که مفاهیم در ذهن هرکدام از مسافرها و حتی مخاطبها به شکلهای گوناگون شکل میگیرد.
گاه این تداعیها با در ذهن شکل اسطوره و گاه مواجهه با رخدادی تاریخی و یا بازافرینی خاطرهای همراه با ترس است.
آیا انها با دیدن این سه شخص کدام فیلم یا کدام خاطره یا کدام مفاهیم در ذهن شان نقش میبندد. قطعیتی وجود ندارد و درک آنها فقط و فقط از موقعیتی است که در آن سردرگماند.
این رخداد به شکل کاملا ناخوداگاهی در تصورات آنها ترسی عمیق را شکل میدهد. سقوط هواپیما برای آنها تداعیگر چیست.
مندنی پور با زیرکی تمام بدون اینکه به مرگ اشاره کند همه آنها را در موقعیت مرگ و جنگی نابرابر قرار میدهد.
انسان را درموقعیتی پوچ و به دور ازهرگونه قطعیتی قرار میدهد که درگیر جبریا تصادفی شده است که قضا و قدر نام دارد.
یا در داستانی دیگر تصورات از شخصیتی پیچیده و تصورات و تداعیهای مرکب پیچیدهتر مرد مفرغی در مه و جنگلهای بلوط که شخصیتی بینام و نشان است که هویتش را قبرستانی میسازد که در آن زهکشی میکند و رابطه مستقیم با مرگ دارد که خود قبرستان تداعیگر مرگ و مرگ اندیشی است.
و به صورت است که این مهم به این شکل خودش را بیان میکند. (هرگز سراغ قبر زنم نمیروم، چون نه برای او فایدهای دارد و نه برای من) این مونولوگ مرا یاد مونولوگهای بیگانه البر کامو میاندازد و ید مونولوگ یا تک گوییهای درونی شخصیت رمان گاه بیتفاوت تنهایی پر هیاهو بهومیل هرابل.
لیک همچنین جرقههای درکتاب ماه نیمروز، دینامیت انفجار احساسهای ما را مشتعل میسازند. آنگاه این رویدادهای مزبور میشود مجموعه احساساتی خوشایند و (عمدتا) ناخوشایند و همین مسئله حال لحظهای ما را دگرگون میسازد.
پس تداعی یک یاد و خاطره و حتی یک مونولوگ و یا دیالوگ در مجموعه داستان ماه نیمروز صرفا یک تصویر ذهنی عاری از هرگونه احساس نیست، بلکه هر یاد و خاطرهای با خود یک مولفه احساسی ملازم را نیز به همراه دارد.
که یک یادآوری، یک احساس را در ما زنده میکند. پس بطور کلی میتوان نتیجه گرفت که ما از تداعی خاطره یا اسطوره یا تاریخ و شمایل جنگ به هرصورت، به تداعی احساسی میرسیم.
در داستان کوتاه ماه نیمروز باز با سه فرشته روبرو هستیم که فقط میتوان آنها را در زمان مرگ دید. انگاه ماه نیمروز برای تمام شخصیتهای که در متن زیستهاند تداعیگر مرگ است که مخاطبان هم بوسیله این تداعیهاست که ذره ذره مرگ در ذهنشان جا باز میکند و همراه با هر داستان در مجموعه، مرگ را باز آفرینی میکنند.
ديد بصري نویسنده به زبان به شخصيت، حادثه، و مكان است که موجب میشود تداعی هر تصویر، به وسیله زبانی خوش ساخت که مندنی پور استاد آن است ما را درون متن هر داستان میبرد و لایه لایه از اتفاقات آن پرده میبردارد.
مندنی پور استاد چینش کلمات است. کلمات نزد او به مانند تولههای تربیت شده و دست آموز هستند که هرطور نویسنده بخواهد آنها را روی سپیدی کاغذ میرقصاند. او با کلمات سحر و جادو میکند.
برای تهیه کتاب بر روی لینک کلیک کند
معرفی سایر کتابها را اینجا بخوانید
پایان پیام
