گزارش نشست انیمیشن و برساخت اجتماعی
نشست تخصصی «انیمیشن و برساخت اجتماعی» از سوی گروه مطالعات سینمایی و ارتباطات انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات و انجمن علمی دانشجویی مطالعات فرهنگی و رسانه با حضور جمعی از پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان به مطالعات میان‌رشته‌ای علوم ارتباطات و انیمیشن ٣٠ اردیبهشت‌ماه ١۴٠۴ در سالن شورای دانشکده ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی برگزار شد.
به گزارش گلونی در ابتدا این نشست، زینب مسیبی، دبیر نشست به نقش انیمیشن‌ها در شکل‌دهی به ذهنیت کودکان درباره جهان پیرامون اشاره کرد و گفت: «کودکان به‌دلیل نداشتن تجربه و شناخت از دنیای واقعی، تصویری که از طریق انیمیشن دریافت می‌کنند را به عنوان واقعیت می‌پذیرند و این مسئله اهمیت نگاه انتقادی به محتوای انیمیشن‌ها را دوچندان می‌کند.»
وی با بیان اینکه یکی از محورهای اصلی نشست، تحلیل برساخت‌های اجتماعی به‌ویژه الگوهای جنسیتی در انیمیشن است، ادامه داد: «انیمشین یکی از قدرتمندترین ابزارهای شکل‌دهی به تصورات اجتماعی است و با وجود اینکه کارکرد سرگرمی دارد اما نقش آموزش‌دهنده ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی را ایفا می‌کند.»
مسیبی یادآور شد که دوگانه زنانگی و مردانگی یکی از مفاهیمی که در انمیشین‌های کلاسیک دیزنی به‌طور قابل توجهی بازنمایی می‌شود تا برساخت اجتماعی الگوهای جنسیتی طبیعی نشان داده شود.
البته در انمیشین‌های مدرن این الگوها به چالش کشیده شده و شخصیت زن مستقل، قوی و بدون شخصيت مرد به تصویر کشیده می‌شود. بنابراین الگوهای جنسیتی که زن عنصر ضعیف و وابسته به حمایت مردان است زیرسوال می‌رود. درنتیجه، انمیشین هم محصول برساخت‌های اجتماعی و هم تغییر دهنده ارزش‌های فرهنگی اجتماعی است.
در ادامه دکتر اعظم ده صوفیانی، پژوهشگر و مدرس دانشگاه علم و فرهنگ به ضرورت مطالعه انمیشین به‌عنوان یکی از متون تأثیرگذار بر سبک زندگی کودکان پرداخت و گفت: «انیمیشن‌ها تنها کارکرد سرگرمی ندارند، بلکه بخشی از حافظه جمعی کودکی را شکل می‌دهند. انیمیشن، هنری ترکیبی از داستان‌گویی، نقاشی، موسیقی، سینما و تخیل است. این ویژگی انیمیشن باعث شده از حرکت اشیا و حیوانات تا خلق دنیاهای کاملا خیالی گنجانده شود. مطالعه انیمیشن‌های والت دیزنی با تمرکز خاص بر کلیشه‌سازی‌های جنسیتی را آغاز کردیم و با گسترش مطالعات متوجه شدیم که مسئله نژاد هم در این انیمیشن‌ها برجسته و اثرگذار است.»
دکتر ده‌صوفیانی با تاکید بر اینکه انیمیشن صرفا ژانر کودکانه محسوب نمی‌شود، تصریح کرد: «انیمیشن را باید رسانه‌ای فراتر از سن، جنس، موقعیت جغرافیایی و تفاوت‌های فرهنگی و اجتماعی بررسی کرد. تولیدات فرهنگی دیزنی به‌عنوان مجموعه‌ای که تأثیر شگرفی بر ذهنیت چند نسل از کودکان و بزرگسالان جهان گذاشته است، معمولا داستان‌های خود را از افسانه‌ها و قصه‌های عامیانه الهام می‌گیرد.»
وی همچنین یادآور شد: «دیزنی در اقتباس از افسانه‌ها و قصه‌های عامیانه به یک قدرت جهانی تبدیل شده است چرا که روایت‌ها ریشه‌های جهانی دارند و حس مشترکی را در مخاطبان برمی‌انگیزند. استفاده هوشمندانه از افسانه‌ها نه‌تنها پیوندی فرهنگی با مخاطب برقرار می‌کند، بلکه زمینه خلق روایت‌هایی با مضامین خاص را فراهم می‌کند.»
این پژوهشگر و مدرس دانشگاه علم و فرهنگ افزود: «دیزنی تلاش می‌کند با اقتباس از متون کهن خود از برخی برچسب‌ها برای مثال استفاده از شخصیت‌ها و الگوهای کلیشه‌ای مبرا نشان بدهد. بازسازی قصه‌های کهن با هدف برساخت‌های اجتماعی جدید شکل می‌گیرند. برای مثال در روایت اصلی پینوکیو، شخصیت‌ها دارای ابعاد خاکستری و پیچیده‌تری بودند، اما دیزنی با ساده‌سازی و قطبی‌سازی آن‌ها، شخصیت‌های خوب و بد مطلق می‌سازد حتی شخصیت ژپتو در نسخه اصلی ترکیبی از ویژگی‌های متضاد است.»
دکتر ده‌صوفیانی با بیان اینکه در رسانه‌ها و محصولات فرهنگی از جمله انیمیشن واقعیت اجتماعی بازنمایی نمی‌شود، گفت: «بازنمایی‌ها محصول روابط قدرت و ایدئولوژی‌های غالب هستند و در این فرآیند، مفاهیمی نظیر جنسیت، نژاد و طبقه نه به صورت طبیعی، بلکه به صورت برساخته (constructed) و هدفمند به تصویر کشیده می‌شوند. اینجاست که بازنمایی‌ها می‌توانند به ابزاری برای تحکیم یا نقد سلطه بدل شوند.»
گزارش نشست انیمیشن و برساخت اجتماعی
کسری ولایی، دبیر تحریریه ماهنامه دنیای تصویر و منتقد سینما، دیگر سخنرانان این نشست درباره تأثیرات سیاسی-اجتماعی انیمیشن‌ها اظهارنظر کرد و گفت: «انیمیشن‌ها علاوه بر سرگرمی، نقش مهمی در فرهنگ‌سازی و شکل‌دهی به نگرش‌های اجتماعی دارند. برای مثال اشاره به دوره ریاست جمهوری اوباما که تلاش شد با تشویق صنعت سرگرمی، بازنمایی اقلیت‌ها بهبود پیدا کند. ولی این روند، پیچیدگی‌های خاصی دارد که به‌دلیل تلاش برای تغییر کلیشه‌ها، نباید واکنش منفی در مخاطبان ایجاد کند.»
ولایی ادامه داد: «نتایج مطالعه و تحلیل این آثار هنری نشان‌دهنده پیچیدگی ارتباط میان رسانه، سیاست، فرهنگ و اقتصاد است که نشئت گرفته از تعامل پیچیده و چندلایه است.»
این منتقد سینما با اشاره به اینکه دهه ۸۰ و اوایل دهه ۹۰ میلادیه نقطه‌عطف مهم در مسیر توسعه شرکت دیزنی بود، اظهار کرد: «دیزنی در آن دوره کماکان به‌طور کلاسیک عمل می‌کرد، اما با تغییر ذائقه مخاطب و تغییر بازار جهانی و تنوع فرهنگی، از این فرصت جدید استفاده کرد و قهرمان‌های متنوع‌تری معرفی کرد که مخاطب‌های رنگین‌پوست و مهاجر احساس تعلق بیشتری پیدا کند. این استراتژی تجاری و فرهنگی کمک کرد تا در بازار جهانی موفق عمل کند.»
ولایی خاطر نشان کرد: «درباره آینده و با وجود هوش‌مصنوعی و شبکه‌های اجتماعی قدرت تولید و توزیع محتوا از دست کمپانی‌های بزرگ خارج شده است و مخاطب خود عامل تعیین و انتخاب محتوا به‌شمار می‌رود. فرهنگ‌های مختلف باهم ترکیب شده و برساخت‌های اجتماعی و فرهنگی متنوع و چندصدایی شدند.»
در نهایت، هدف نشست ارائه بستری برای تبادل نظر و ارائه ایده‌های نوین برای پژوهشگران علاقه‌مند به حوزه مطالعات انیمیشن و ارتباطات فرهنگی عنوان شد.
پایان پیام
بیشتر بخوانید:
در سایه سرو برنده اسکار بهترین انیمیشن کوتاه شد
آغاز مرحله نخست داوری پانزدهمین دوره جوایز ایسفا با مشارکت اعضای آکادمی