ایران امسال استراحت می‌کند و حاملگی در کار نیست
به گزارش گلونی سایت تکثیر در اسارت «دلبر»، درواقع سایت تحقیقاتی تکثیر و نگهداری یوزپلنگ آسیایی است در ذخیره‌گاه زیست‌کُره توران (پارک ملی توران) مجاورت پاسگاه سرمحیط‌بانی «دلبر» که با حمایت بی‌دریغ مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان، دکتر سعید یوسف‌پور، همراهی ارزشمند دکتر باقر نظامی بلوچی (مدیر پروژه حفاظت از یوز آسیایی) و مدیریت فداکارانه دکتر علی شمس (مدیر سایت تکثیر در اسارت) با تغییر رویکردی جدی و تخصصی نسبت به قبل در حال فعالیت است با تیم جدید و تخصیص بودجه‌ای بسیار بهتر از قبل.
این سایت مانند سایت تکثیر و نگهداری آفریقای جنوبی یا آمریکا نبوده که در ابتدا با برنامه‌ریزی و طرح قبلی ایجاد شده باشد بلکه بدلیل ارجاع چندین توله یوز بی‌مادر که پس از مدتی جستجو و در معرض محیط قراردادن مادرشان پیدا نشده بود، به ناچار برای نگهداری از توله‌ها در سال‌های قبل ایجاد شد سپس به‌مرور کارکردش جدی‌تر، فعالیتش گسترده‌تر و برنامه‌هایش مدون‌تر شد تا به‌شکل «سایت نگهداری و تکثیر در اسارت یوز آسیایی» درآمد.
پروژه مهم «تکثیر یوز آسیایی در اسارت» و جزییات ناگفته آن از زبان دکتر شمس، متخصص باسابقه در سایت تکثیر یوز کشور آفریقای جنوبی که درحال انتقال تجربه‌ای موفق و تاثیرگذار به پارک ملی توران در ایران است، بااینکه در مسیر استخدام ایشان سنگ‌اندازی‌های عجیبی شده که اگر نبود حمایت مدیران سازمان حفاظت محیط زیست در یکسال اخیر، شاید امروز ایران از تجربه ارزنده این فرزند نخبه خود برخوردار نمی‌شد و امید به احیا و بازیابی مهمترین گونه گربه‌سان در معرض انقراض خود در تنها زیستگاه باقی‌مانده یوز آسیایی در جهان را به نظاره نمی‌نشست.
بخش نخست سخنان دکتر علی شمس، مدیر سایت تکثیر در اسارت «دلبر»، پارک ملی توران
این سایت تکثیر در اسارت اکنون «شش» فرد یوز دارد، یک قلاده «نر» به نام فیروز با ۱۴ سال سن و پنج قلاده «ماده» به‌ترتیب سنی با نام‌های دلبر ۱۵ ساله، ایران ۹ ساله، آذر و توران ۳ ساله، ابریشم ۲.۵ ساله. ابریشم که کوچکترین آنهاست پارسال خرداد وقتی ۱.۵ ساله بود در منطقه «یوزکُنام» شمال توران پیدا شد درحالیکه خانواده کنارش نبودند و چون در سنی بود که نمی‌توانست شکار کند، زنده‌گیری و به این سایت منتقل شد. «آذر، توران، و ابریشم» هم باتوجه به بلوغشان امسال آماده جفت‌گیری هستند. دلبر بخاطر کهولت سن احتمالا نتواند باردار شود، ایران را هم بدلیل مشکلات شدید رحمی‌اش بعد از سزارین ۱۴۰۱ فعلا در فرایند جفت‌گیری وارد نمی‌کنیم.
آذر و توران در چند روزگی توسط چوپانی که آنها را پیدا کرده بود به محیط‌بانی معرفی و نهایتا به این سایت منتقل و توسط پرسنل اینجا نگهداری شدند. چون بسیار کوچک بودند ناچار با دست شیرداده شدند به همین دلیل خیلی اهلی بودند ولی اکنون در سایت تلاش می‌شود به‌مرور و با روش‌های علمی و تجربه‌شده به شرایط لازم برای زندگی در حیات‌وحش بازگردانده شوند تا امکان جفت‌گیری آنها با حیوان نر فراهم شود.
فیروز ۱۴ ساله که از ۱۳۹۹ اینجاست تنها یوز نر «سایت تکثیر در اسارت» است که باتوجه به بازه سنی معمول یوزهای آسیایی در اسارت، آخرین سال‌های عمرش است درحالیکه سیستم تکثیر در اسارت یوز وابسته به تعداد نرهای بیشتری برای زادآوری است و با یک نر، شانس زادآوری بسیار کم است. ما فعلا با داشته‌های امروزمان و همین یک نر تلاش برای تکثیر را ادامه می‌دهیم ولی تصمیم اینکه نر جدیدی به سایت اضافه شود برمبنای «ارزیابی‌ها از شرایط روز» گرفته می‌شود یعنی در شرایطی که ببینیم نتایج ارزیابی‌ها به اهداف مدنظرمان نزدیک نیست به شکل گروهی، با برنامه و کار تیمی، دور از تصمیمات انفرادی و شخصی، تصمیم گرفته می‌شود که آیا نری اضافه شود یا نه، ولی فعلا تا این لحظه تصمیمی برای اضافه کردن نر جدید نگرفته‌ایم.
یکی از مشکلات ما افزایش سن «فیروز» و کاهش احتمال باروَرسازی جفت است. نمونه اسپرمی که پارسال در ۱۳ سالگی از فیروز گرفته شد نشان داد که او هنوز امکان بارورسازی ماده‌ها را دارد درحالیکه ما هنوز انتقال ژن فیروز را انجام نداده‌ایم چون او فقط یکبار با «ایران» جفت‌گیری موفق داشت ولی هر سه توله آنها تلف شد و ایران هم با سزارین سختی روبرو شد که پس از آن دچار مشکل رحمی شده است. ژن فیروز به نسل بعد منتقل نشده است و فعلا تلاش و تمرکز ما روی جفت‌گیری فیروز است که بتوانیم نسلی از او داشته باشیم سپس سراغ نر جدید برای واردکردن به فرایند جفت‌گیری می‌رویم.
امسال نمی‌توان با قاطعیت گفت که آخرین سال جفت‌گیری فیروز است. ممکن است سال بعد هم بتواند موفق عمل کند چنانکه پارسال هم فکرنمی‌کردیم بتواند جفت‌گیری موفق کند ولی با «ایران» مجددا جفت‌گیری کرد که آزمایش‌ها روی فیروز این موفقیت را تاییدکرد. بااین‌وجود بخاطر مشکل رحمی که بعد از سزارین «ایران» در باروری قبلی (۱۴۰۱) ایجاد شد این یوز ماده پارسال نتوانست حاملگی از فیروز داشته باشد.
پس تصمیم گرفتیم امسال به «ایران» استراحت دهیم و برای جفت‌گیری در معرض یوز نر قرارش ندهیم. البته امسال هم ارزیابی بیهوشی ایران نشان داد که او هنوز به طور قطعی از امکان باروری محروم نشده است اما باتوجه به‌اینکه وارد ۱۰ سالگی‌می‌شود و یوزهای ماده پس از ۷ سالگی احتمال باروری‌شان کاهش می‌یابد، مشکلات او در سال‌های آینده بیشتر خواهد شد.
پایان پیام
گفت‌‌وگو: ماریا بهمن‌پور
بیشتر بخوانید: علی شمس محقق دانشگاه کیپ تاون از تکثیر یوز در اسارت می‌گوید