چرا شد محو از یاد تو نامم؟
به گزارش گلونی نگاهی به غیبت زنان در روایت‌های تاریخی کتاب «چرا شد محو از یاد تو نامم؟» اثری برجسته از افسانه نجم‌آبادی، پژوهشگر برجسته حوزه مطالعات زنان و تاریخ ایران، است که توسط شیرین کریمی به فارسی برگردانده شده و از سوی نشر بیدگل منتشر گردیده.
این مجموعه شامل نه مقاله است که طی سال‌ها در نشریات فارسی و انگلیسی پراکنده شده بودند و اکنون به صورت مدون، نگاهی نو به نقش زنان در تاریخ و ادبیات ایران می‌اندازد. عنوان کتاب، که از شعری از فروغ فرخزاد الهام گرفته، پرسشی تلخ و عمیق را برمی‌انگیزد: چرا نام و حضور زنان در روایت‌های رسمی تاریخ محو و فراموش شده است؟ نجم‌آبادی، با رویکردی فمینیستی و تاریخی، به کاوش در این غیبت می‌پردازد و تلاش می‌کند زنان را از حاشیه به مرکز بازگرداند. مقالات کتاب را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد.
دسته اول بر تاریخ‌نگاری معاصر تمرکز دارد و نقش زنان را در رویدادهای کلیدی بازخوانی می‌کند. برای نمونه، مقاله اصلی چرا شد محو از یاد تو نامم؟ خلاصه‌ای از کتاب حکایت دختران قوچان است و به واقعه تلخ فروش و اسارت دختران قوچان و زنان باشقانلو در اواخر قرن نوزدهم می‌پردازد؛ رویدادی که در تاریخ‌نگاری مردانه، به حاشیه رانده شده.
نجم‌آبادی با کاوش در اسناد، نشان می‌دهد چگونه این فاجعه نه تنها نمادی از خشونت جنسیتی است، بلکه بر جنبش مشروطه نیز سایه افکنده. مقالات دیگری مانند نقش زن بر متن مشروطیت و دگرگونی زن و مرد در زبان مشروطیت، حضور زنان در انقلاب مشروطه را برجسته می‌کنند. او استدلال می‌کند که تاریخ‌نگاری سنتی، جنسیت را نادیده گرفته و زنان را به عنوان کنشگران فعال، حذف کرده است. این بخش، خواننده را وادار به بازاندیشی در روایت‌های مردسالارانه می‌کند و تأکید دارد که بدون توجه به جنسیت، تاریخ ناقص است.
دسته دوم مقالات، به بررسی روایت‌های ادبی و فرهنگی می‌پردازد. نجم‌آبادی با نگاهی انتقادی به داستان‌هایی چون هزار و یک شب، یوسف و زلیخا و بامداد خمار، نشان می‌دهد چگونه این متون، زنان را در قالب کلیشه‌های مردانه تصویر کرده‌اند. برای مثال، در هزار و یک شب، مکر زنان نه نمادی از قدرت، بلکه خیال‌پردازی‌های کهن مردانه است. او استدلال می‌کند که این روایت‌ها، میل زنانه را سرکوب کرده و زنان را به ابژه تبدیل کرده‌اند. این تحلیل‌ها، مرز میان تاریخ و ادبیات را محو می‌کنند و نشان می‌دهند چگونه فرهنگ، غیبت زنان را تداوم بخشیده.
نجم‌آبادی، مورخ ایرانی-آمریکایی و استاد دانشگاه هاروارد، با زبانی دقیق و مستند، خواننده را به سفری انتقادی می‌برد. کتاب نه تنها برای پژوهشگران مطالعات زنان، بلکه برای هر کسی که به تاریخ ایران علاقه‌مند است، ضروری است. به تعبیر رضا براهنی، زنان ایرانی در گذشته نه چهره‌ای از خود نشان داده‌اند و نه اجازه تصویرگری داشته‌اند؛ این کتاب، آن چهره را بازسازی می‌کند.
در نهایت، اثر چرا شد محو از یاد تو نامم؟ فراتر از یک مجموعه مقاله، دعوتی است به بازنویسی تاریخی که در آن نام زنان، دیگر محو نشود. این اثر، با عمق تحلیلی‌اش، یادآوری می‌کند که فراموشی، انتخابی آگاهانه است و بازخوانی، گامی به سوی عدالت جنسیتی.
پایان پیام
نویسنده: کیمیا قنبری