تراژدی قدرت در شاهنامه؛ خوانشی فلسفی و سیاسی از اسطورههای حماسی ایران
به گزارش گلونی، کتاب تراژدی قدرت در شاهنامه یکی از آثار مهم در حوزه نقد ادبی و مطالعات سیاسی-فرهنگی است که تلاش میکند شاهنامه فردوسی را از زاویهای متفاوت و کمتر مورد توجه قرار گرفته، یعنی «قدرت و مسئله حکومت»، بازخوانی کند.
مصطفی رحیمی در این کتاب نشان میدهد که میل به سلطه و تحرکات قدرت، نه تنها در شکلگیری داستانها و سرنوشت قهرمانان، بلکه در ساختار تراژیک کل اثر، نقش تعیینکننده دارد. از نگاه او، داستانهای شاهنامه صرفاً روایتهای حماسی نیستند، بلکه بازتابی از کشمکشهای انسانی، سیاسی و اخلاقیاند که همواره در دل تاریخ ایران و جوامع انسانی جریان داشته است.
کتاب تراژدی قدرت در شاهنامه در دو بخش اصلی تنظیم شده است. بخش نخست به تعریف و تحلیل مفهوم قدرت اختصاص دارد. رحیمی قدرت را صرفاً به عنوان یک ابزار حکمرانی نمیبیند، بلکه آن را نیرویی پیچیده معرفی میکند که میتواند هم سازنده و هم مخرب باشد.
قدرت در بسیاری موارد با فساد همراه است و برای تثبیت و گسترش خود به خرافات، تحریف حقیقت و حتی فریب دیگران متوسل میشود. از دیدگاه نویسنده، دروغ و فریب تنها رفتارهای اخلاقی نادرست نیستند، بلکه ابزارهای ساختاری هستند که امکان حفظ و افزایش قدرت را فراهم میکنند.
او همچنین رابطه میان عشق، خودخواهی و قدرتطلبی را بررسی میکند و نشان میدهد که در انسان قدرتطلب، مرز میان احساسات انسانی و منافع شخصی گم میشود. عشق و عاطفه نیز در چنین شرایطی میتوانند به ابزار سلطه و کنترل تبدیل شوند و بدین ترتیب، قدرت نه تنها ساختارهای اجتماعی و سیاسی، بلکه زندگی شخصی و عاطفی انسانها را نیز شکل میدهد.
بخش دوم کتاب به تحلیل دو داستان مهم شاهنامه، یعنی «رستم و سهراب» و «رستم و اسفندیار»، اختصاص دارد.
رحیمی این روایتها را به عنوان نمونههای زنده و عملی از مفاهیم مطرح شده در بخش نخست بررسی میکند. در داستان رستم و سهراب، سوءتفاهم، ناآگاهی و پیامدهای قدرت بدون شفافیت، به تراژدی انسانی میانجامد.
رحیمی این روایتها را به عنوان نمونههای زنده و عملی از مفاهیم مطرح شده در بخش نخست بررسی میکند. در داستان رستم و سهراب، سوءتفاهم، ناآگاهی و پیامدهای قدرت بدون شفافیت، به تراژدی انسانی میانجامد.
اسفندیار و رستم نیز نمایانگر تقابل میان قدرت سنتی و مشروع سیاسی هستند؛ جایی که هرگونه خطای محاسباتی یا نادیده گرفتن عواقب قدرت، تراژدی اجتنابناپذیری خلق میکند. از این منظر، فردوسی نه تنها قهرمانان خود را روایت میکند، بلکه نشان میدهد که قدرت، اخلاق و سرنوشت انسانها چگونه با یکدیگر گره میخورند.
تراژدی قدرت در شاهنامه
رحیمی با این رویکرد، شاهنامه را فراتر از یک اثر حماسی و ملی میبیند و آن را متنی فلسفی و سیاسی معرفی میکند.
او نشان میدهد که قدرت، محور اصلی بسیاری از تراژدیهای انسانی است و مطالعه دقیق آن میتواند به درک عمیقتر تاریخ، اسطوره و حتی شرایط انسانی معاصر کمک کند.
او نشان میدهد که قدرت، محور اصلی بسیاری از تراژدیهای انسانی است و مطالعه دقیق آن میتواند به درک عمیقتر تاریخ، اسطوره و حتی شرایط انسانی معاصر کمک کند.
کتاب تراژدی قدرت در شاهنامه که از سوی نشر نیلوفر منتشر شده است به خواننده امکان میدهد تا شاهنامه را نه فقط به عنوان داستانهای قهرمانی، بلکه به عنوان آیینهای از تحولات روانی، اجتماعی و سیاسی انسانها در مواجهه با قدرت و سلطه بازخوانی کند و از این منظر، اهمیت و تاثیرگذاری آن در عرصه ادبیات و اندیشه ایرانی را بهتر درک نماید.
پایان پیام
نویسنده: رضا ساکی