جنگهای ایران و روس را باید در بستر پیشروی روسیه در قفقاز دید
نشست تخصصی «کوه، امپراتوری و حافظه: جنگهای قفقاز و تأثیر آن بر جنگهای ایران و روس» شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵ با حضور حامد کاظمزاده، استاد دانشگاه کلگری آلبرتا کانادا، و به همت مؤسسه ایرانشناسی سوزیانا با همکاری پایگاه خبری گلونی برگزار شد.
به گزارش گلونی، این نشست با هدف بازخوانی جنگهای ایران و روس از منظری فراتر از روایتهای رایج تاریخی شکل گرفت. در این برنامه، حامد کاظمزاده به بررسی پیوند میان جنگهای ایران و روس و مقاومت مردمان قفقاز در برابر گسترش امپراتوری روسیه پرداخت و تأکید کرد که این دو رویداد را نمیتوان جدا از یکدیگر تحلیل کرد.
کاظمزاده در این سخنرانی، قفقاز در آغاز قرن نوزدهم را منطقه رقابت سه قدرت روسیه تزاری، ایران قاجار و امپراتوری عثمانی معرفی کرد؛ منطقهای که تحولات سیاسی و نظامی آن، تنها به درگیری میان دولتها محدود نمیشد و مقاومت جوامع محلی کوهستانی نیز نقش مهمی در شکلگیری معادلات آن داشت.
پیوند جنگهای ایران و روس با مقاومت مردم قفقاز
یکی از محورهای اصلی سخنرانی، بررسی ارتباط جغرافیای کوهستانی قفقاز شمالی و جنوبی با راهبردهای نظامی روسیه و ایران بود. به گفته کاظمزاده، روسیه برای تثبیت موقعیت خود در گرجستان و خاننشینهای جنوب قفقاز به مسیرهای کوهستانی امن نیاز داشت. در مقابل، درگیریهای روسیه با ایران و عثمانی گاهی باعث میشد نیروهای این امپراتوری از جبهههای کوهستانی دور شوند و فرصت بیشتری برای مقاومتهای محلی فراهم شود.
در این چارچوب، جنگهای ایران و روس و مقاومت مردمان داغستان، چچن و چرکس در برابر روسیه، بخشهایی از یک روند تاریخی گستردهتر یعنی پیشروی امپراتوری روسیه در قفقاز به شمار میروند. مقاومتی که در بخشهایی از قفقاز تا دهه ۱۸۶۰ میلادی ادامه پیدا کرد.
سیاست ایران در قفقاز و پیامدهای عهدنامه ترکمانچای
بخش دیگری از نشست به سیاستهای ایران در قفقاز اختصاص داشت. کاظمزاده در این بخش، ادعاهای تاریخی ایران درباره حاکمیت بر خاننشینهای منطقه و همچنین پیوندهای مذهبی و فرهنگی ایران با قفقاز را بررسی کرد.
تلاشهای عباسمیرزا برای نوسازی ارتش ایران پس از شکستهای نظامی نیز از موضوعات مطرحشده در این سخنرانی بود. این روند در نهایت با پذیرش مرز رود ارس و امضای عهدنامه ترکمانچای در سال ۱۸۲۸ میلادی، به عقبنشینی تدریجی ایران از سیاست فعال در قفقاز انجامید.
چرا از دست رفتن قفقاز در حافظه تاریخی ایران ماندگار شد؟
آخرین محور سخنرانی به حافظه تاریخی و تفاوت روایتها از جنگهای این دوره اختصاص داشت. کاظمزاده به این موضوع پرداخت که جنگهای ایران و روس و تحولات قفقاز چگونه در ایران، روسیه و میان مردمان قفقاز به شکلهای متفاوتی به یاد آورده شدهاند.
از دست رفتن سرزمینهای قفقاز در نتیجه جنگها و عهدنامههای گلستان و ترکمانچای، جایگاه ماندگاری در حافظه تاریخی ایرانیان پیدا کرده است؛ در حالی که برای مردمان قفقاز، این دوره علاوه بر تغییر مرزهای سیاسی، یادآور مقاومتهای طولانی در برابر گسترش قدرت روسیه نیز هست.
این نشست تلاش داشت با عبور از روایتهای صرفاً دولتمحور، نقش جغرافیا، جوامع محلی و مقاومتهای منطقهای را در تحولات تاریخی قفقاز برجسته کند. چنین نگاهی نشان میدهد مرزهای سیاسی امروز این منطقه، تنها حاصل توافق میان دولتها نیستند، بلکه در بستر برخورد امپراتوریها و مقاومت مردمان مختلف شکل گرفتهاند.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: جدایی قفقاز و هرات از ایران به دلیل مسائل قومی بود؟
