شاهرخ مسکوب

تاریخ دوره ساسانیان در شاهنامه، «حماسه» فرهنگ و تمدن است و فردوسی در اینجا بیشتر چون مورخی حکیم زیر و بم سرگذشت و چهره‌های گوناگون خرد و دانش را می‌سراید.

شکست اندیشه یا آرمان «داد»، شکست فکری یک تمدن بزرگ بود. ساسانیان چگونه منقرض شدند.

تاریخ شاهنامه آیینه تمام‌‌نمای آرزوهای اجتماعی ایرانیان بود، از قرن‌ها پیش تا روزگار شاعر و پس از آن. شاهنامه آرزوی ایرانیان است.

اما سرچشمه خوبی و نیک‌کرداری و دانشوری پادشاه در خرد است و ستایش خرد در شاهنامه، نخستین است.

در اساطیر ایران و تا اندازه‌ای هم در آیین زرتشتی و در مزدیسنا، آسمان یا مینو دارای ساختاری دایروی است. جهانداری و پادشاهی در شاهنامه.

شاهنامه کالبد خاطره جمعی ماست که در شعر صورت‌پذیر، دارای صورتی دیدنی، دریافتنی و «زیبا» شده است. فردوسی خاطره جمعی ما را سرود.

فردوسی در گزینش خود اسیر رویدادها نشد، او راز تاریخ را در رمز داستان‌های تمثیلی برگزید و خاطره جمعی ما را سرود. شاهنامه خاطره جمعی ایرانیان است

آیا با گزینشی که فردوسی از داستان‌ها کرد، شاهنامه در نظر خود او تاریخ واقعی ایران بود؟ فردوسی شاعر است نه مورخ.

گهگاه گفته می‌شود که فردوسی زنده کننده ملیت ماست. این حرف چندان دقیق نیست. پیش از فردوسی حس ملی ما زنده بود. زبان فارسی حصاری امن است.