هنر زبان همدلی در زمانه زخم
روایتی از واکنش هنرمندان تجسمی به جنگ، فقدان و بحران‌های جمعی
به گزارش گلونی در دوران معاصر، هنرهای تجسمی به یکی از پرقدرت‌ترین رسانه‌ها برای بازتاب سوگواری جمعی بدل شده‌اند؛ ابزاری برای روایت رنج‌هایی که واژه‌ها از بیانشان ناتوان‌اند. هنرمندان با استفاده از تصویر، مجسمه و چیدمان (اینستالیشن)، نه‌تنها به فجایع انسانی واکنش نشان می‌دهند، بلکه زمینهای برای همدلی، تأمل و یادآوری جمعی فراهم می‌کنند.
نمونه‌ای شاخص، آثار هنرمند چینی Ai Weiwei است. او پس از زلزله سیچوان، با نصب هزاران نام کودک قربانی روی دیوار گالری، سوگواری را از فرد به جمع بسط داد. در جنگ‌ها نیز، آثار تجسمی فراوانی به‌منظور مستندسازی و مواجهه حسی با واقعیت‌های خشن خلق شده‌اند. از جمله، دیوار یادبود ویتنام در واشنگتن با سطح سیاه و فرورفته‌اش، هم انعکاس نام قربانیان است و هم چهره بازدیدکننده را به میان آن‌ها می‌برد؛ گویی بازمانده‌ها و کشته‌شده‌ها روبه‌روی هم ایستاده‌اند.
در بوداپست، نصب کفش‌های خالی بر کرانه دانوب به یاد یهودیانی‌ست که در جنگ جهانی دوم همان‌جا تیرباران شدند. این مجسمه ساده اما کوبنده، فقدان را ملموس می‌کند.
نمونه‌ای دیگر از بازتاب مستقیم جنگ در هنر، آثار نقاش آلمانی آتو دیکس (Otto Dix) است. او که سرباز جنگ جهانی اول بود، در مجموعه نقاشی‌هایش واقعیت عریان جنگ را به نمایش گذاشت: بدن‌های تکه‌تکه‌شده، چهره‌های سوخته، زمینهای مملو از اجساد. آثار او چون آینه‌ای بی‌رحم، با نفی زیبایی و قهرمان‌سازی، حقیقت تلخ میدان نبرد را آشکار می‌کردند.
در سال‌های اخیر نیز هنرمندان سوری و بین‌المللی، با الهام از ویرانی‌های جنگ داخلی سوریه، دست به خلق آثار دیجیتال و چیدمان‌های تأثیرگذار زده‌اند. پروژه Syrian Museum که در آن تصاویر کلاسیک (مثل «جیغ» ادوارد مونک) در دل ویرانه‌های سوریه قرار گرفته‌اند، گواهی‌ست بر تداوم رنج در بستر فرهنگ. همچنین Tammam Azzam با ترکیب نقاشی عاشقانه کلیمت و دیواری بمب‌خورده، تضاد میان زیبایی، عشق و خشونت را به‌شکلی شاعرانه اما تلخ بیان می‌کند.
در مواجهه با همه‌گیری کرونا نیز، هنرمندان از ماسک‌های مصرف‌شده، نورهای کم‌فروغ یا صندلی‌های خالی استفاده کردند تا غیبت آدمی را فریاد بزنند. این آثار یادآور آن‌اند که سوگواری فقط برای گذشته نیست؛ بلکه شیوه‌ای برای زنده‌نگه‌داشتن انسانیت در زمان بحران است.
هنرهای تجسمی معاصر با عبور از بازنمایی مستقیم و حرکت به‌سوی فرم‌های نمادین یا انتزاعی، موفق شده‌اند از مرزهای زبانی بگذرند و رنج جمعی را به تجربه‌ای جهانی بدل کنند. تصویرهایی که با سکوت‌شان، گویاتر از هزاران واژه‌اند.
در هنر ایران نیز، بازتاب جنگ و سوگواری جمعی حضوری پررنگ دارد که در گزارش‌های آتی به آن خواهیم پرداخت.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: ۱۲ شب