ردپای انسان در حیات وحش از بیماری تا تخریب
به گزارش گلونی، زئونوزها یا «زئونوز معکوس» تهدیدی نادیده گرفته‌شده برای حیات وحش هستند که ردپای انسان در آن به‌وضوح دیده می‌شود.
چند سالی است که توجه جهانی به بیماری‌های مشترک بین انسان و حیوانات، یعنی همان زئونوزها، افزایش یافته است. این پدیده که کمتر شناخته‌شده است، تهدیدی به‌مراتب نگران‌کننده دارد که روز‌به‌روز در حال گسترش است.
«زئونوز معکوس» به معنای انتقال بیماری از انسان به حیوانات است؛ پدیده‌ای که می‌تواند گونه‌های جانوری را، به‌ویژه در جنگل‌ها و زیستگاه‌های طبیعی، به‌شدت تهدید کند. شواهد علمی نشان می‌دهند که بیماری‌های انسانی می‌توانند حتی از طریق یک تماس ساده پوستی، به بدن حیوان منتقل شده و مسیر انتقال ویروس را هموار سازند.
گردشگری؛ عاملی برای انتقال ویروس
با افزایش گردشگری حیات‌وحش، مطالعات میدانی و تخریب زیستگاه‌ها، تماس انسان با گونه‌های حساس جانوری مانند میمون‌ها، گوریل‌ها و سایر پستانداران بیشتر شده است. این تماس گاه ناخواسته، موجب انتقال ویروس‌ها، باکتری‌ها و حتی انگل‌هایی می‌شود که برای انسان‌ها نسبتاً بی‌خطر، اما برای حیوانات بالقوه مرگبارند. درست مانند رویدادی که در سال 2024 در پارک ملی Kibale در اوگاندا رخ داد؛ گردشگری که به ویروس سرماخوردگی انسانی (Human metapneumovirus) مبتلا بود، این ویروس را به چندین شامپانزه منتقل کرد و موجب مرگ آن‌ها شد. مرگ شامپانزه‌ها در آن سال، بار دیگر توجه‌ها را به ارتباط انسان با گونه‌های حیات‌وحش و لزوم رعایت اصول حفاظتی جلب کرد.
کرونا؛ نمونه‌ای از زئونوز معکوس
در سال 2019، که جهان درگیر همه‌گیری ویروس کرونا بود، گویی حیات وحش در میان تلاش انسان برای زنده ماندن، به فراموشی سپرده شده بود. در زمان پاندمی کرونا، مواردی از ابتلای گونه‌هایی چون گربه‌های خانگی، سگ‌ها، راسوها، گوزن‌های دم‌سفید و حتی ببرهای باغ‌وحش به ویروس SARS‑CoV‑2 گزارش شد. انتقال بیماری به حیوانات رایج بود، اما آگاهی درباره آن اندک. به همین دلیل، حیوانات چندین‌بار به این ویروس مبتلا می‌شدند.
در منابع منتشرشده، از جمله ژورنال Nature Ecology & Evolution در سال 2024، اعلام شد که بیش از 64٪ از انتقال ویروس‌ها میان انسان و حیوانات و حتی به‌صورت معکوس (از انسان به حیوان) رخ داده است. بیشتر این انتقال‌ها نیز در زیستگاه‌های طبیعی اتفاق افتاده بود.
نتایج به‌دست‌آمده از یک مطالعه سیستماتیک، که منبع آن پایگاه جامع PubMed بود، و در آن بیش از 90 مقاله از سال‌های 2000 تا 2022 بررسی شده‌اند، نشان می‌دهد عوامل بیماری‌زای انسانی مانند ویروس‌های تنفسی، باکتری‌های مقاوم به آنتی‌بیوتیک (مثل MRSA) و انگل‌هایی مانند Giardia و Cryptosporidium می‌توانند با یک لمس ساده به حیوانات حیات‌وحش، چه اهلی و چه غیر‌اهلی، منتقل شوند. انتقالی که اغلب ناشی از ناآگاهی یا صرفاً برای ارضای حس انسانی است. چنین انتقال‌هایی، به‌ویژه برای گونه‌هایی با جمعیت‌های محدود یا تنوع ژنتیکی پایین مانند گوریل‌ها و شامپانزه‌ها، خطرناک‌تر است.
آینده‌ای نگران‌کننده برای حیات وحش و ردپای انسان
همه ما می‌دانیم که شهرنشینی گسترش یافته است، تغییرات اقلیمی سریع‌تر از آن‌چه می‌پنداشتیم در حال وقوع است، و ردپای انسان در سفرهای غیرمسئولانه به مناطق بکر طبیعی بیش از گذشته شده است. همین چند عامل کافی است تا در آینده‌ای نه‌چندان دور، شاهد افزایش اپیدمی‌هایی در میان حیوانات وحشی باشیم؛ اپیدمی‌هایی که خود می‌توانند چرخه‌ای خطرناک از ویروس‌های جهش‌یافته را به راه اندازند.
بر همین اساس، کارشناسان محیط زیست و بهداشت جهانی تأکید دارند که رعایت فاصله ایمن و بهداشت در بازدید از زیستگاه‌های طبیعی، انجام تست سلامت پیش از ورود به مناطق حفاظت‌شده، محدود کردن تماس جوامع محلی با حیوانات وحشی، و همچنین تدوین پروتکل‌های بین‌المللی برای پیشگیری از زئونوز معکوس، اگر در دستور کار سازمان‌های جهانی قرار گیرد، می‌تواند از بروز فاجعه‌های محیط زیستی جلوگیری کند.
کاش فراموش نکنیم که ردپای انسان نباید طبیعت را تخریب کند، و انسان نباید بلای جان حیات وحش باشد.
پایان پیام
نویسنده: زهره درگاهی
در گلونی بیشتر بخوانید: