تاریخچه برپایی و بهسازی سایت بازپروری، تکثیر، و بازوحشیسازی یوزپلنگ توران
به گزارش گلونی شکل و ساختار و مساحت فعلی این سایت تخصصی تکثیر یوز در اسارت با حضور دکتر شمس اجرایی شده است یعنی سال ۱۴۰۳- ۱۴۰۴؛ و همراستا با آن «ردیف بودجه» جدید و دریافتی از دولت هم اتفاق افتاد. بودجه پارسال از محل مسئولیت اجتماعی بخش خصوصی بود، اما امسال ردیف بودجه دولتی تخصیص داده شد و بودجه بخش خصوصی داده نشد. البته بودجه دولتی هم محدود است و کمتر از ۱۰ درصد از کل بودجه تخصیصداده شده به یوز در استان سمنان را برای سایت تکثیر یوز اختصاص دادهاند. فنسکشی جدید و استقرار تجهیزات بهروز در این سایت از ۱۴۰۳ آغاز شد و هنوز ادامه دارد اما پیش از ۱۴۰۳ نه وسعت سایت قابلمقایسه با امروز بود، نه تجهیزات و مدیریت آن بهشکل تخصصی فعلی. اکنون این سایت از نظر سختافزاری و نرمافزاری منطبق با بالاترین استاندارد سایتهای برتر تکثیر یوز جهان است
متن گفتوگوی ماریا بهمنپور با دکتر شمس
این سایت اولینبار سال ۱۳۸۹ برپاشد وقتی که یک یوز ماده توسط چوپان از طبیعت گرفته شده بود و نگهداری میشد. محیطبانان پس از مطلع شدن از این اتفاق توسط افراد محلی، یوز را از چوپان گرفتند و برای نگهداری به پاسگاه محیطبانی «دلبر» منتقل کردند. نام یوزپلنگ را هم «دلبر» گذاشتند از روی نام همین منطقهی «دلبر» در پارک ملی توران. آن زمان برای نگهداری دلبر فقط یک اتاقک و یک محوطه بسیار کوچک در نظر گرفته شده بود و این سایت بسیار کوچک بود ولی بعد از آن با افزایش تعداد یوزهای در اسارت بهمرور مساحتش بیشتر شد. آن سایت کوچک اولیه در سال ۸۹، الان تبدیل شده به یک گوشه از جایگاهی که فیروز در آن نگهداری میشود. هرکدام از یوزها در سایت فعلی دارای سلول و جایگاه جداگانه با وسعتی استاندارد و بیشتر از قبل هستند.
کوشکی یوز نری است که سال ۱۳۸۶ یک شکارچی نیکوکار به نام «آقای کوشکی» وقتی توله کوچکی بود و توسط سه چوپان شکار شده بود، آنرا با هزینه شخصی ۳ میلیون تومان از چوپانها خریداری کرد و به سازمان محیط زیست هدیه داد. بنابراین نام این شکارچی خیّر روی همان توله یوز گذاشته شد «کوشکی». کوشکی هم چندسال در منطقه حفاظتشده «میاندشت» نزدیک جاجرم، خراسان شمالی، نگهداری شد تااینکه باتوجه به بالغ شدن هردوی «کوشکی و دلبر» و نر و ماده بودنشان تصمیم گرفته شد که برای جفتگیری در ارتباط با هم قرار داده شوند.
بهاین ترتیب آنها را به پارک پردیسان تهران منتقل و سایتی برای نگهداریشان برقرار کردند اما چون این سایت در شهر تهران بود و دچار آلودگی هوا و آلودگی صوتی زیاد، شرایطش برای جفتگیری یوزها مناسب نبود بنابراین برنامه تکثیر در اسارت آنها موفق نشد. سال ۱۳۹۳ برنامه نزدیکی «کوشکی با دلبر» انجام شد و اسفندماه منجر به جفتگیری موفقیتآمیز و بارداری دلبر شد اما به دلیل عفونت کلیوی، سال ۱۳۹۴ سقط جنین رخ داد و فرزندی متولد نشد.
سال۱۳۹۶ هم توله یوز مادهای که فقط هشت ماه داشت با همکاری مشترک یگان حفاظت محیط زیست و پلیس امنیت تهران از قاچاقچیان کشف شد درحالیکه از سوء تغذیه رنج میبرد و به علت جدایی زودهنگام از مادر و زادگاهش بسیاری از مهارتهای بقا را یاد نگرفته بود. او هم برای محافظت به پارک پردیسان تهران منتقل شد و نامش «ایران» گذاشته شد بنابراین سه یوز در این سایت مستقر بودند. راههای مختلفی برای زادآوری «ایران» در مرکز تکثیر و بازپروری یوز آسیایی پارک پردیسان انجام شد اما موفقیتآمیز نبود، تا اینکه فروردین ۱۳۹۹ به زادگاهش در توران سمنان بازگردانده شد.
گرچه اردیبهشت ۹۸ اعلام شد که ایران رفتارهای جفتگیری از خود نشان میدهد اما شرایط عدم جفتگیری این یوزها تا سال ۱۳۹۹ ادامه داشت یعنی ایران هنوز کامل وارد فاز جفتگیری نشده بود و بعد از ۱۳۹۹ وارد مرحله عملی شد. در نهایت باتوجه به شرایط نامناسب و استرسزای پارک پردیسان، هر سه یوز به منطقه «دلبر» توران منتقل شدند. یوزها حیوانات بسیار حساسی هستند و در طبیعت هم گوشهگیر و منزوی پس سایت مناسب برای استقرار آنها باید مشابه وضعیت زندگی طبیعیشان بکر و عاری از شلوغی باشد.
آن زمان آقای دکتر عبدوس که مدیرکل محیطزیست سمنان بودند، فضاهای کوچکی را به سایت قبلی «دلبر» اضافه کردند. الان قسمت شمالی سایت که بخشهایی از آن را برای فیروز و دلبر استفاده میکنیم در واقع همان محدوده قبلی از سایت اولیه است. آن سایت اولیه بخاطر مشکلات ساختاری که داشت فقط قابلیت «نگهداری از یوزها» را داشت، نه قابلیت «تکثیر در اسارت» را. ما همانموقع به دکتر عبدوس مشاوره دادیم و ایشان تغییراتی ایجاد کردند تا شرایطی برای تکثیر در اسارت ایجاد شود، از جمله ۲ عدد love lane (دالان عشق) و ۲ جایگاه اضافه شد بنابراین همان زمان یعنی ۱۳۹۹ آغاز تاسیس «سایت تکثیر در اسارت یوز» در منطقه دلبر، پارک ملی توران بود.
تاریخچه برپایی و بهسازی سایت بازپروری، تکثیر، و بازوحشیسازی یوزپلنگ توران
از سال ۱۳۹۹ تلاش شد تا در این سایت جفتگیری انجام شود توسط «کوشکی، دلبر و ایران» اما باتوجه به معاینات دامپزشکان مشخص شد که کوشکی توانایی زیادی برای جفتگیری ندارد پس سراغ نر دیگری رفتند که همین «فیروز» است. فیروز برای افزوده شدن به این سایت زندهگیری شد، باتوجه به اینکه دلبر (ماده) هم توان جفتگیری نداشت پس فقط «ایران و فیروز» کاندیدای همدیگر شدند. با همان امکانات محدودی که وجود داشت در زمستان ۱۴۰۰ «فیروز و ایران» موفق به جفتگیری شدند که منجر شد به اولین زادآوری ایران در ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۱ با عمل سزارین و تولد سه توله که «پیروز» و دو برادرش بودند درحالیکه فقط «پیروز» تا چندماه زنده ماند اما دو برادرش بلافاصله تلف شدند، یکی ۵ روز بعد از تولد بدلیل ناهنجاری مادرزادی و دیگری ۱۶ روز بعد از تولد در مسیر انتقال به بیمارستان تخصصی دامپزشکی تهران! «پیروز» هم پس از ۱۰ ماه زندگی در ۹ اسفند ۱۴۰۱ بهعلت نارسایی کلیوی در بیمارستان درگذشت.
جفتگیری مجدد ایران و فیروز در بهمن ۱۴۰۱ با موفقیت انجام گرفت ولی منجر به بارداری نشد بدلیل مشکلات جدی که «ایران» بخاطر مداخلات دامپزشکی دچارش شده بود! تجربهی تلفشدن پیروز باعث شد که مدیران سازمان هم قانع شوند که طبق نظر مشاوران، «سایت تکثیر یوز» نیاز به اصلاح ساختار دارد چون مشکلات منجر به مرگ پیروز فقط بدلیل سزارین مادرش یا شیوه نگهداری پس از زایمان نبود بلکه شکل نگهداری در سایت و مشکلات ساختاری آن هم جدی بود چون در این پروسه، همه موفقیت وابسته به جفتگیری و زایمان نیست بلکه درباره یوزها، مساله رفاه و آسایش آنها (welfare)، تغذیه، شرایط نگهداری، کاهش تنشها و فشارهای محیطی هم بسیار مهم است و این عوامل از قبل، روی سلامت آینده آنها اثر میگذارد پس ملاک موفقیت در این فرایند فقط این نیست که جفتگیری منجر به زایمان موفق داشته باشیم.
به همین علت هم سایت کنونی را از خردادماه پارسال با کمک متخصصان بینالمللی طراحی کردم و ابتدا ساختار استاندارد برای «نگهداری یوز» را پیاده کردیم و خیلی تلاش شد رویکردمان در سایت جدید از «شرایط کنترل شدهی اسارت» به «شرایط نیمه اسارت» برسد. موضوع مهم در سایت جدید، فقط «اصلاح ساختار» خود سایت نبود، بلکه علاوه بر آن، تغییر شکل بهرهبرداری از سایت و پیادهسازی «سیستم بهرهبرداری مدیریت یکپارچه» هم انجام شد تا ارزیابی دقیقی از رفتار یوزها و ثبت آن، کنترل تغذیه و مدیریت یوزها انجام دهیم.
البته هنوز «طرح بهسازی سایت» تکمیل صددرصد نشده اگرچه اکنون هم منطبق بر استانداردهای سطح بالای جهانی است ولی فعلا در فصل جفتگیری کمی توقف میکنیم تا یوزها در آرامش کامل باشند و پس از آن مقداری از طرح توسعه سایت که باقیمانده را تکمیل خواهیم کرد.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: ائتلاف موقت دو یوز نر غریبه کنار فنسهای سایت تکثیر توران